Bu yazı “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serisinin 5. bölümüdür.
Hazarlar, 7. yüzyılın ortasından 10. yüzyılın ikinci yarısına kadar Karadeniz’in kuzeyi, Kafkasya ve aşağı Volga havzasında hüküm süren güçlü bir Türk kağanlığı kurdu. Avrupa ile Asya, Bizans ile İslam dünyası, bozkır ile ormanlık kuzey arasında bir menteşe görevi gören bu devlet, adını bugün de Hazar Denizi’ne vermiştir.
Göktürklerden doğan bir kağanlık
Hazarlar, Batı Göktürk Kağanlığı’nın 7. yüzyılın ortasında dağılmasından sonra bağımsızlık kazandı. Hükümdarları Göktürk soylu Aşina hanedanına mensup olabilir; devlet düzenleri, kağan ve “beg” (bek) şeklindeki ikili yönetim anlayışıyla bozkır geleneğini sürdürdü. Kutsal sayılan kağan halkın önüne nadiren çıkarken gündelik yönetimi ve orduyu bek yönetirdi. Hazarlar, Bulgarları batıya iterek Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlara hâkim oldu; Kırım’dan Volga’ya kadar geniş bir bölge onlara bağlandı.
Kafkasya’da bir set: Arap-Hazar savaşları
7. yüzyılda İslam orduları İran’ı fethedip Kafkasya’ya ulaştığında karşılarında Hazarları buldu. Yaklaşık 642’den 799’a kadar aralıklarla süren Arap-Hazar savaşlarında iki taraf da büyük zaferler ve ağır yenilgiler yaşadı. 737’de Emevî komutanı Mervan bin Muhammed Volga’ya kadar ilerleyerek kağanı geçici olarak barışa zorladı; ancak Hazar devleti ayakta kaldı ve Kafkasya’nın kuzeyi İslam topraklarına katılmadı. Sınır, Derbent’te sabitlendi.
Pek çok tarihçi, Hazarların bu direnişini, aynı dönemde Franklar’ın 732’de Puvatya’da Endülüs ordusunu durdurmasıyla karşılaştırır: Doğu Avrupa’nın ve Rus bozkırlarının dinî ve siyasi kaderi, Hazar direnişiyle şekillendi.
Bizans’ın akrabası
Hazarlar, Arap ve Sâsânî tehdidine karşı Bizans’ın en önemli müttefiklerinden biriydi. İttifak evliliklerle güçlendi: İmparator II. Justinianos sürgündeyken bir Hazar prensesiyle evlendi. 732’de ise Hazar kağanının kızı Çiçek, ileride İmparator V. Konstantinos olacak olan prensle evlendi ve İrini adını aldı. Çiçek’in Hazar kıyafetlerinden etkilenen “tzitzakion” adlı tören elbisesi Bizans sarayında modaya dönüştü; oğlu IV. Leon tarihe “Hazar Leon” diye geçti. Bizans mühendisleri de 830’larda Don Nehri üzerinde Hazarlar için Sarkel kalesini inşa etti.
Bir kağanlığın Yahudiliği seçmesi
Hazarları tarihte benzersiz kılan özellik, yönetici sınıflarının Yahudiliği benimsemesidir. Bu dönüşümün tarihi tartışmalıdır; 8. yüzyılın ortasından 9. yüzyılın ortasına kadar farklı tarihler önerilir. Konuyla ilgili en ünlü kaynak, 10. yüzyılda Endülüs’teki Kurtuba Halifeliği’nin Yahudi veziri Hasday ibn Şaprut ile Hazar hükümdarı Yusuf arasında geçtiği aktarılan “Hazar Yazışmaları”dır. Bu mektuplarda Hazar hükümdarı, atası Bulan’ın Yahudiliği nasıl seçtiğini anlatır. Orta Çağ Yahudi filozofu Yehuda Halevi de Kuzari adlı eserini bu hikâyeyi çerçeve alarak yazmıştır.
Hazar devleti, din konusunda dikkat çekici bir çoğulculuğa sahipti. Arap tarihçi Mesudî’ye göre başkent İtil’de Müslümanlar, Hristiyanlar, Yahudiler ve putperestler için ayrı ayrı kadılar görev yapıyor; her topluluk kendi hukukuna göre yargılanıyordu. Şehirde camiler, kiliseler ve sinagoglar bir aradaydı. Ordunun önemli bir bölümünü Harezm kökenli Müslüman muhafızlar oluşturuyordu.
İdil’in ticaret kapısı
Hazarlar; Baltık’tan Volga yoluyla gelen kürk, bal, bal mumu ve köle ticaretini, Bağdat’tan ve Orta Asya’dan gelen gümüşle buluşturan büyük bir ticaret ağının ortasındaydı. Nehir yoluyla geçen mallardan onda bir vergi alınırdı. İskandinavya’da ve Rusya’da bulunan binlerce Abbasi gümüş sikkesi, bu ticaretin büyüklüğünü gösterir.
Çöküş ve miras
10. yüzyılda Peçeneklerin baskısı ve Kiev Rus’unun yükselişi Hazar Kağanlığı’nı zayıflattı. 965 civarında Kiev knezi Svyatoslav, Sarkel’i ve başkent İtil’i ele geçirerek kağanlığa ağır bir darbe vurdu; devlet kısa süre sonra tarih sahnesinden çekildi.
Hazarların mirası Doğu Avrupa’nın siyasi haritasında, ticaret yollarında ve dillerinde yaşadı. Bugün Kırım ve Litvanya’daki Karay Türkleri gibi bazı Türk dilli Yahudi toplulukları zaman zaman Hazarlarla ilişkilendirilir. Aşkenaz Yahudilerinin Hazarlardan geldiği yönündeki popüler iddia ise tarihçilerin ve genetikçilerin büyük çoğunluğu tarafından kabul görmez.
Sık sorulan sorular
Hazar Denizi adını Hazarlardan mı alıyor?
Evet. Türkçe, Farsça ve Arapçada bu denizin adı Hazar Kağanlığı’ndan gelir. Batı dillerindeki “Kaspiyen” adı ise antik çağda bölgede yaşayan Kaspi halkından türetilmiştir.
Bütün Hazarlar Yahudi miydi?
Hayır. Kaynaklar, Yahudiliğin daha çok hükümdar ailesi ve yönetici sınıf arasında yayıldığını, halkın önemli bölümünün Müslüman, Hristiyan ya da eski Türk inancına bağlı olduğunu gösterir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Hazarlar”.
- Peter B. Golden, Khazar Studies (1980) ve An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992).
- Mesudî, Mürûcü’z-zeheb.
- Peter B. Golden, Haggai Ben-Shammai, András Róna-Tas (ed.), The World of the Khazars (2007).
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir