Αυτό το άρθρο είναι το 5ο μέρος της σειράς «Πώς οι Τούρκοι διαμόρφωσαν την παγκόσμια ιστορία;».
Από τα μέσα του 7ου έως το δεύτερο μισό του 10ου αιώνα, οι Χαζάροι κυβερνούσαν ένα ισχυρό τουρκικό χαγανάτο βόρεια της Μαύρης Θάλασσας, στον Καύκασο και στην κάτω λεκάνη του Βόλγα. Λειτουργώντας ως συνδετικός κρίκος μεταξύ Ευρώπης και Ασίας, Βυζαντίου και ισλαμικού κόσμου, της στέπας και του δασώδους βορρά, αυτό το κράτος δίνει ακόμα το όνομά του στην Κασπία Θάλασσα στα τουρκικά, τα περσικά και τα αραβικά: η «Χαζάρικη Θάλασσα».
Ένα χαγανάτο γεννημένο από τους Γκόκτουρκ
Οι Χαζάροι απέκτησαν την ανεξαρτησία τους μετά τη διάλυση του Δυτικού Χαγανάτου των Γκόκτουρκ στα μέσα του 7ου αιώνα. Οι ηγεμόνες τους μπορεί να ανήκαν στη δυναστεία Ashina των Γκόκτουρκ, και το σύστημα διπλής διακυβέρνησής τους —ένας χαγάνης και ένας «beg»— συνέχισε την παράδοση της στέπας. Ο ιερός χαγάνης σπάνια εμφανιζόταν μπροστά στο λαό, ενώ ο beg διηγείτο την καθημερινή κυβέρνηση και τον στρατό. Ωθώντας τους Βούλγαρους προς τα δυτικά, οι Χαζάροι κυριάρχησαν στις στέπες βόρεια της Μαύρης Θάλασσας, και μια τεράστια περιοχή από τη Κριμαία έως τον Βόλγα συνδέθηκε μαζί τους.
Ένα φράγμα στον Καύκασο: οι Αραβο-Χαζάρικοι πόλεμοι
Όταν οι ισλαμικοί στρατοί κατέκτησαν το Ιράν τον 7ο αιώνα και έφτασαν στον Καύκασο, βρήκαν τους Χαζάρους απέναντί τους. Στους Αραβο-Χαζάρικους πολέμους, που διεξήχθησαν διακεκομμένα από περίπου το 642 έως το 799, και οι δύο πλευρές πέτυχαν μεγάλες νίκες και υπέστησαν βαριές ήττες. Το 737 ο Ομεϋάδης διοικητής Μαρουάν ibn Μουχάμμαντ προχώρησε μέχρι τον Βόλγα και ανάγκασε προσωρινά τον χαγάνη να κάνει ειρήνη, αλλά το χαζάρικο κράτος επιβίωσε και ο βόρειος Καύκασος δεν απορροφήθηκε στις χώρες του Ισλάμ. Τα σύνορα καθορίστηκαν στο Ντερμπέντ.
Πολλοί ιστορικοί συγκρίνουν αυτή τη χαζάρικη αντίσταση με τη σταμάτηση του ανδαλουσιανού στρατού από τους Φράγκους στο Πουατιέ το 732: το θρησκευτικό και πολιτικό πεπρωμένο της Ανατολικής Ευρώπης και της ρωσικής στέπας διαμορφώθηκε από τη στάση των Χαζάρων.
Συγγενείς του Βυζαντίου
Οι Χαζάροι ήταν ένας από τους σημαντικότερους συμμάχους του Βυζαντίου ενάντια στους Άραβες και τους Σασανίδες, και η συμμαχία ενισχύθηκε μέσω γάμων. Ο Αυτοκράτορας Ιουστινιανός Β' παντρεύτηκε μια χαζάρικη πριγκίπισσα κατά την εξορία του, και το 732 η κόρη του χαγάνη, Τσιτσεκ («Λουλούδι»), παντρεύτηκε τον πρίγκιπα που θα γινόταν Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ε', παίρνοντας το όνομα Ειρήνη. Ένας τελετουργικός χιτώνας που ονομαζόταν «τζιτζάκιον», εμπνευσμένος από το χαζάρικο ένδυμά της, έγινε μόδα στο βυζαντινό περιβάλλον, και ο γιος της, Λέων Δ', πέρασε στην ιστορία ως «Λέων ο Χαζάρος». Βυζαντινοί μηχανικοί έχτισαν επίσης το φρούριο Σαρκέλ στον Ντόν για τους Χαζάρους τη δεκαετία του 830.
Ένα χαγανάτο που επέλεξε τον Ιουδαϊσμό
Αυτό που καθιστά τους Χαζάρους μοναδικούς στην ιστορία είναι ότι η κυβερνήσεώς τους υιοθέτησε τον Ιουδαϊσμό. Η ημερομηνία αυτής της μετατροπής είναι αντικείμενο συζήτησης, με προτάσεις που κυμαίνουν από τα μέσα του 8ου έως τα μέσα του 9ου αιώνα. Η πιο διάσημη πηγή για το θέμα είναι η «Αλληλογραφία των Χαζάρων», η οποία λέγεται ότι ανταλλάχθηκε τον 10ο αιώνα μεταξύ του Χασντάι ibn Σαπρούτ, του Εβραίου υπουργού του Χαλιφάτου του Κόρδοβα στην αλ-Ανταλους, και του Ιωσήφ, βασιλιά των Χαζάρων. Σε αυτές τις επιστολές, ο χαζάρικος ηγεμόνας περιγράφει πώς ο πρόγονος του, ο Μπουλάν, επέλεξε τον Ιουδαϊσμό. Ο μεσαιωνικός Εβραίος φιλόσοφος Ιούδας Χαλεβί βασίστηκε σε αυτή την ιστορία για το βιβλίο του Ο Κουζάρι.
Το χαζάρικο κράτος επέδειξε αξιοσημείωτο θρησκευτικό πλουραλισμό. Σύμφωνα με τον Άραβα ιστορικό αλ-Μασούντι, ξεχωριστοί κριτές εξυπηρετούσαν Μουσουλμάνους, Χριστιανούς, Εβραίους και ειδωλόλατρες στην πρωτεύουσα Ατίλ, με κάθε κοινότητα να κρίνεται από τον δικό της νόμο. Τζαμιά, εκκλησίες και συναγωγές υπήρχαν πλάι η μία στην άλλη στην πόλη, και ένα σημαντικό μέρος του στρατού αποτελούνταν από μουσουλμάνους φρουρούς από το Χουαρέζμ.
Η πύλη εμπορίου του Βόλγα
Οι Χαζάροι βρίσκονταν στο κέντρο ενός μεγάλου εμπορικού δικτύου που συνέδεε γούνα, μέλι, κέρι και σκλάβους που κατέβαιναν τον Βόλγα από τη Βαλτική με το ασήμι από τη Βαγδάτη και την Κεντρική Ασία. Το ένα δέκατο των εμπορευμάτων που περνούσαν από τον ποταμό λαμβανόταν ως φόρος. Χιλιάδες αββασίδικα ασημένια νομίσματα που βρέθηκαν στη Σκανδιναβία και τη Ρωσία δείχνουν την κλίμακα αυτού του εμπορίου.
Κατάρρευση και κληρονομιά
Τον 10ο αιώνα, η πίεση από τους Πετσενέγους και η άνοδος της Κιέβου εξασθένησαν το Χαζάρικο Χαγανάτο. Περίπου το 965, ο Πρίγκιπας Σβιατοσλάβ του Κιέβου κατέλαβε το Σαρκέλ και την πρωτεύουσα Ατίλ, δίνοντας ένα βαρύ πλήγμα στο χαγανάτο, και το κράτος σύντομα εξαφανίστηκε από τη σκηνή της ιστορίας.
Η χαζάρικη κληρονομιά επιβίωσε στον πολιτικό χάρτη, τους εμπορικούς δρόμους και τις γλώσσες της Ανατολικής Ευρώπης. Ορισμένες τουρκόφωνα εβραϊκές κοινότητες, όπως οι Καραΐμ της Κριμαίας και της Λιθουανίας, συνδέονται μερικές φορές με τους Χαζάρους. Ωστόσο, ο δημοφιλής ισχυρισμός ότι οι Ασκενάζι Εβραίοι κατάγονται από τους Χαζάρους απορρίπτεται από τη συντριπτική πλειονότητα των ιστορικών και των γενετιστών.
Συχνές ερωτήσεις
Ονομάζεται η Κασπία Θάλασσα προς τιμήν των Χαζάρων;
Στα τουρκικά, τα περσικά και τα αραβικά, ναι: η θάλασσα ονομάζεται «Χαζάρικη Θάλασσα» από το χαγανάτο. Το δυτικό όνομα «Κασπία» προέρχεται από τους Κάσπιους, έναν λαό που ζει στην περιοχή κατά την αρχαιότητα.
Ήταν όλοι οι Χαζάροι Εβραίοι;
Όχι. Οι πηγές υποδεικνύουν ότι ο Ιουδαϊσμός εξαπλώθηκε κυρίως ανάμεσα στην κυβερνήσεω και την ελίτ, ενώ ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού ήταν μουσουλμάνος, χριστιανός ή ακολουθούσε την παλιά τουρκική πίστη.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Hazarlar”.
- Peter B. Golden, Khazar Studies (1980) και An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992).
- Al-Mas‘udi, The Meadows of Gold (Muruj al-dhahab).
- Peter B. Golden, Haggai Ben-Shammai και András Róna-Tas (επιμ.), The World of the Khazars (2007).
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *