Fransız İhtilali, yalnızca Fransa’nın değil, modern dünyanın siyasi tarihinin dönüm noktalarından biri kabul edilir. Krallığın ilahi bir hak olduğu düşüncesini sarsan, halk egemenliği, yurttaşlık ve hukuk önünde eşitlik gibi kavramları yaygınlaştıran devrim, aynı zamanda büyük şiddet ve kargaşa dönemlerine sahne oldu.
Nedenler
- Mali kriz: Savaşlar, özellikle Amerikan Bağımsızlık Savaşı’na verilen destek ve sarayın harcamaları devleti borç batağına sürüklemişti.
- Eşitsiz toplum düzeni: Toplum ruhban sınıfı, soylular ve nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturan “üçüncü zümre” olarak ayrılmıştı; vergi yükü ağırlıkla üçüncü zümrenin omuzlarındaydı.
- Aydınlanma düşüncesi: Montesquieu, Voltaire ve Rousseau gibi düşünürlerin fikirleri mutlak monarşiyi ve ayrıcalıkları sorgulatıyordu.
- Kıtlık: 1788’deki kötü hasat ekmek fiyatlarını yükseltmiş, halkın öfkesini artırmıştı.
1789: Devrimin başlangıcı
Mali krizi çözmek isteyen Kral XVI. Louis, Mayıs 1789’da 175 yıldır toplanmayan Genel Meclis’i (États généraux) topladı. Üçüncü zümre temsilcileri kendilerini Ulusal Meclis ilan etti ve bir anayasa yapılana kadar dağılmayacaklarına yemin etti. 14 Temmuz 1789’da Parisliler, kraliyet otoritesinin simgesi olan Bastille hapishanesini ele geçirdi. Bu tarih bugün Fransa’nın ulusal bayramıdır. 26 Ağustos’ta kabul edilen İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi, insanların özgür ve haklar bakımından eşit doğduğunu ilan etti.
Cumhuriyet ve Terör
Kralın ülkeden kaçma girişimi ve Avrupa monarşileriyle başlayan savaş devrimi radikalleştirdi. Eylül 1792’de monarşi kaldırılıp cumhuriyet ilan edildi; XVI. Louis 21 Ocak 1793’te giyotinle idam edildi. Robespierre önderliğindeki Kamu Selameti Komitesi döneminde “Terör” adıyla anılan baskı süreci yaşandı; on binlerce kişi idam edildi ya da hapiste öldü. Temmuz 1794’te Robespierre’in düşürülüp idam edilmesiyle bu dönem sona erdi.
Napolyon’un yükselişi
Ardından gelen Direktuvar yönetimi istikrarsız ve yolsuzluklarla anıldı. Başarılı askerî seferleriyle ün kazanan general Napolyon Bonapart, Kasım 1799’da (devrim takvimine göre 18 Brumaire) bir darbeyle yönetimi ele geçirdi. Bu olay genellikle devrimin sonu kabul edilir. Napolyon 1804’te imparator oldu; çıkardığı Medeni Kanun, devrimin hukuk önünde eşitlik gibi ilkelerini birçok ülkeye taşıdı.
Mirası
Fransız İhtilali; halk egemenliği, anayasal yönetim, laiklik ve yurttaşlık kavramlarının yayılmasında belirleyici oldu. Milliyetçilik fikri devrim ve Napolyon savaşları aracılığıyla Avrupa’ya yayıldı ve 19. yüzyılda çok uluslu imparatorlukları, bu arada Osmanlı Devleti’ni de derinden etkiledi. Metrik sistem de devrim döneminde geliştirilip yaygınlaştırıldı.
İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi
Ulusal Meclis, 26 Ağustos 1789'da devrimin temel metni sayılan İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi'ni kabul etti. 17 maddelik bu kısa belge, insanların hak bakımından özgür ve eşit doğduğunu ilan etti; egemenliğin kaynağını krala değil millete bağladı.
- Yasa önünde eşitlik ve keyfi tutuklamaya karşı güvence getirildi.
- Düşünce ve ifade özgürlüğü "en değerli haklardan biri" olarak tanımlandı.
- Vergilerin herkesten gücüne göre alınması ilkesi yazıldı.
Bildirge kadınları ve kölelik altındaki insanları fiilen dışarıda bıraktığı için o dönemde de eleştirildi. Olympe de Gouges, 1791'de bu eksikliğe karşı Kadın ve Kadın Yurttaş Hakları Bildirgesi'ni yazdı. Yine de metin, sonraki yüzyıllarda pek çok anayasa ve insan hakları belgesine örnek oldu.
Devrimin gündelik hayata etkileri
Devrim yalnız siyaseti değil, insanların ölçtüğü, saydığı ve yaşadığı düzeni de değiştirdi. 1790'da eski eyaletlerin yerine 83 departman kuruldu. Metre, 1791'de Kuzey Kutbu ile Ekvator arasındaki meridyen uzunluğunun on milyonda biri olarak tanımlandı; metrik sistem Fransa'da 1795'te kabul edildi, 1840'ta ise kullanımı zorunlu hâle geldi ve bugün dünyanın neredeyse tamamında geçerli.
Daha kısa ömürlü bir yenilik Cumhuriyet takvimiydi: 1793'te kabul edilen takvimde yıllar 22 Eylül 1792'den başlatıldı, aylar onar günlük üç haftaya bölündü. Napolyon bu takvimi kaldırdı ve 1 Ocak 1806'dan itibaren yeniden Gregoryen takvime dönüldü.
Sık sorulan sorular
Bastille’de çok sayıda tutuklu var mıydı?
Hayır. Baskın günü hapishanede yalnızca yedi tutuklu vardı. Bastille’in önemi sembolikti: Kralın keyfî gücünü temsil ediyordu ve devrimciler orada barut ve silah da arıyordu.
Kaynaklar ve ileri okuma
- William Doyle, The Oxford History of the French Revolution, Oxford University Press (2. baskı), 2002.
- Peter McPhee, Liberty or Death: The French Revolution, Yale University Press, 2016.
- Encyclopaedia Britannica, “French Revolution”.
- Encyclopaedia Britannica – Declaration of the Rights of Man and of the Citizen
- BIPM – The metre: history of its definition
- Encyclopaedia Britannica – French republican calendar
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir