Η Γαλλική Επανάσταση θεωρείται σημείο καμπής στην πολιτική ιστορία όχι μόνο της Γαλλίας αλλά και του σύγχρονου κόσμου. Κλόνισε την ιδέα ότι η βασιλεία ήταν θieοδότητη και διέδωσε έννοιες όπως η λαϊκή κυριαρχία, η ιδιότητα του πολίτη και η ισότητα απέναντι στον νόμο, φέρνοντας παράλληλα περιόδους μεγάλης βίας και αναταραχής.
Αιτίες
- Οικονομική κρίση: Οι πόλεμοι, ειδικά η υποστήριξη του Αμερικανικού Πολέμου της Ανεξαρτησίας, και οι δαπάνες της αυλής είχαν βυθίσει το κράτος στα χρέη.
- Μια άνιση κοινωνία: Η κοινωνία ήταν χωρισμένη στον κλήρο, την αристокраτία και την «Τρίτη Tάξη», τη μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού, η οποία σήκωνε το μεγαλύτερο βάρος της φορολογίας.
- Ιδέες του Διαφωτισμού: Στοχαστές όπως ο Μοντεσκιέ, ο Βολταίρος και ο Ρουσσώ οδήγησαν τους ανθρώπους στην αμφισβήτηση της απόλυτης μοναρχίας και των προνομίων.
- Ελλείψεις τροφίμων: Η κακή σοδειά του 1788 αύξησε τις τιμές του ψωμιού και τροφοδότησε τη λαϊκή οργή.
1789: η επανάσταση αρχίζει
Επιδιώκοντας να λύσει την οικονομική κρίση, ο βασιλιάς Λουδοβίκος ΙΣΤ΄ συγκάλεσε τις Γενικές Τάξεις τον Μάιο του 1789, οι οποίες δεν είχαν συνεδριάσει εδώ και 175 χρόνια. Οι εκπρόσωποι της Τρίτης Τάξης ανακηρύχθηκαν Εθνοσυνέλευση και ορκίστηκαν να μην διαλυθούν μέχρι να συνταχθεί σύνταγμα. Στις 14 Ιουλίου 1789 οι Παριζιάνοι κατέλαβαn τη φυλακή της Βαστίλης, σύμβολο της βασιλικής εξουσίας· η ημερομηνία αυτή είναι η εθνική εορτή της Γαλλίας. Η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη, που εγκρίθηκε στις 26 Αυγούστου, διακήρυξε ότι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στα δικαιώματα.
Η Δημοκρατία και η Tρομοκρατία
Η απόπειρα διαφυγής του βασιλιά και ο πόλεμος με τις μοναρχίες της Ευρώπης ριζοσπαστικοποίησαν την επανάσταση. Τον Σεπτέμβριο του 1792 καταργήθηκε η μοναρχία και ανακηρύχθηκε δημοκρατία· ο Λουδοβίκος ΙΣΤ΄ οδηγήθηκε στην γκιλοτίνα στις 21 Ιανουαρίου 1793. Υπό την Επιτροπή Κοινής Σωτηρίας με επικεφαλής τον Ροβεσπιέρο ακολούθησε η καταπίεση γνωστή ως «η Τρομοκρατία», κατά την οποία δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι εκτελέστηκαν ή πέθαναν στη φυλακή. Η περίοδος έληξε με την πτώση και την εκτέλεση του Ροβεσπιέρου τον Ιούλιο του 1794.
Η άνοδος του Ναπολέοντα
Το Διευθυντήριο που ακολούθησε ήταν ασταθές και συνδέθηκε με τη διαφθορά. Ο στρατηγός Ναπομέων Βοναπάρτης, διάσημος για τις στρατιωτικές του εκστρατείες, κατέλαβε την εξουσία με πραξικόπημα τον Νοέμβριο του 1799 (18η Μπρυμαίρ στο επαναστατικό ημερολόγιο), γεγονός που θεωρείται συνήθως ως το τέλος της επανάστασης. Ο Ναπολέων έγινε αυτοκράτορας το 1804· ο Αστικός Κώδικάς του μετέφερε επαναστατικές αρχές όπως η ισότητα απέναντι στον νόμο σε πολλές χώρες.
Κληρονομιά
Η Γαλλική Επανάσταση υπήρξε καθοριστική για τη διάδοση των ιδεών της λαϊκής κυριαρχίας, της συνταγματικής κυβέρνησης, του κοσμικού κράτους και της ιδιότητας του πολίτη. Μέσω της επανάστασης και των ναπολεόντειων πολέμων, ο εθνικισμός διαχύθηκε στην Ευρώπη και τον 19ο αιώνα επηρέασε βαθurά πολυεθνικές αυτοκρατορίες, συμπεριλαμβανομένης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το μετρικό σύστημα αναπτύχθηκε επίσης και διαδόθηκε κατά την επαναστατική περίοδο.
Η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη
Στις 26 Αυγούστου 1789 η Εθνοσυνέλευση ενέκρινε τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη, η οποία θεωρείται το θεμελιώδες κείμενο της επανάστασης. Αυτό το σύντομο έγγραφο 17 άρθρων διακήρυττε ότι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στα δικαιώματα, και συνέδεε την πηγή της κυριαρχίας με το έθνos και όχι με τον βασιλιά.
- Θεσπίστηκαν η ισότητα απέναντι στον νόμο και η προστασία από αυθαίρετες συλληψείς.
- Η ελευθερία της σκέψης και της έκφρασης περιγράφηκε ως «ένα από τα πολυτιμότερα δικαιώματα».
- Καταγράφηκε η αρχή ότι οι φόροι πρέπει να επιβάλλονται σε όλους ανάλογα με τις δυνάμεις τους.
Η διακήρυξη επικρίθηκε ακόμη και την εποχή εκείνη επειδή στην πράξη άφησε εκτός τις γυναίκες και τα άτομα που βρίσκονταν σε καθεστώς δουλείας. Το 1791 η Ολυμπία ντε Γκουζ έγραψε τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων της Γυναίκας και της Πολίτιδος ενάντια σε αυτό το κενό. Παρόλα αυτά, το κείμενο έγινε πρότυπο για πολλά συντάγματα και έγγραφα ανθρωπίνων δικαιωμάτων στους αιώνες που ακολούθησαν.
Οι επιπτώσεις της επανάστασης στην καθημερινή ζωή
Η επανάσταση άλλαξε όχι μόνο την πολιτική αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι μετρούσαν, υπολόγιζαν και ζούσαν. Το 1790 δημιουργήθηκαν 83 διαμερίσματα για να αντικαταστήσουν τις παλιές επαρχίες. Το 1791 το μέτρο ορίστηκε ως το ένα δεκακατομμυριοστό του μήκους του μεσημβρινού μεταξύ του Βόρειου Πόλου και του Ισημερινού· το μετρικό σύστημα υιοθετήθηκε στη Γαλλία το 1795, έγινε υποχρεωτικό το 1840 και χρησιμοποιείται σήμερα σχεδόν σε ολόκληρο τον κόσμο.
Μια βραχιόβια καινοτομία ήταν το δημοκρατικό ημερολόγιο: στο ημερολόγιο που υιοθετήθηκε το 1793, τα έτη μετρούνταν από τις 22 Σεπτεμβρίου 1792, και οι μήνες χωρίζονταν σε τρεις εβδομάδες των δέκα ημερών η κάθε μία. Ο Ναπολέων κατήργησε αυτό το ημερολόγιο και η Γαλλία επέστρεψε στο Γρηγοριανό ημερολόγιο από την 1η Ιανουαρίου 1806.
Συχνές ερωτήσεις
Υπήρχαν πολλοί κρατούμενοι στη Βαστίλη;
Όχι. Την ημέρα της επίθεσης υπήρχαν μόνο επτά κρατούμενοι. Η σημασία της Βαστίλης ήταν συμβολική: αντιπροσώπευε την αυθαίρετη εξουσία του βασιλιά, και οι επαναστάτες αναζητούσαν επίσης μπαρούτι και όπλα εκεί.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- William Doyle, The Oxford History of the French Revolution, Oxford University Press (2η έκδ.), 2002.
- Peter McPhee, Liberty or Death: The French Revolution, Yale University Press, 2016.
- Encyclopaedia Britannica, “French Revolution”.
- Encyclopaedia Britannica – Declaration of the Rights of Man and of the Citizen
- BIPM – The metre: history of its definition
- Encyclopaedia Britannica – French republican calendar
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *