Οι Φατίμιδες παίρνουν το όνομά τους από τη Φατίμα, κόρη του Προφήτη, στην οποία ανήκαν την καταγωγή τους. Ως αποτέλεσμα της ισμαϊλίτικης μισσιονärskης εργασίας μεταξύ των Κουτάμα Βερβέρων της Βόρειας Αφρικής, ο Ομπάγντ Αλλάχ αλ-Μαχντί κηρύχθηκε χαλίφας στη σημερινή Τυνησία το 909.
Αίγυπτος και Κάιρο
Ο φατίμιδος στρατηγός Τζαουχάρ αλ-Σικίλλι κατέλαβε την Αίγυπτο το 969 και ίδρυσε νέα πόλη δίπλα στη Φουστάτ: την αλ-Κάχιρα (Κάιρο). Το Τζαμί του Αλ-Αζχάρ, χτισμένο το 970–972, γίνεται με την πάροδο του χρόνου ένα από τα παλαιότερα κέντρα μάθησης στον ισλαμικό κόσμο. Ο χαλίφας αλ-Μουίζ μεταφέρει την πρωτεύουσά του στην Κάιρο το 973.
Η ακμή
Στον 10ο και 11ο αιώνα οι Φατίμιδες κυριεύουν Βόρεια Αφρική, Σικελία, Αίγυπτο, Παλαιστίνη, μέρος της Συρίας και τον Χετζάζ. Η Κάιρο γίνεται κέντρο εμπορίας μεταξύ Μεσογείου και Ινδικού Ωκεανού. Το Νταρ αλ-Ιλμ (Οίκος της Γνώσης), ιδρυμένο υπό τον χαλίφαν αλ-Χακίμ, ήταν ιδρύμα για ερευνητική εργασία.
Αποκλίση και τέλος
Στην δεύτερη μισή του 11ου αιώνα η προώθηση των Σελτζούκων στη Συρία, οικονομικές κρίσεις και διχασμοί στον στρατό ενervώνουν το κράτος. Οι Σταυροφόροι πιάνουν την Ιερουσαλήμ από τους Φατίμιδες το 1099. Στην τελευταία περίοδο η πραγματική εξουσία ανήκει στους βιζιέρ. Ο Σαλάχ ντιν, που γίνεται βιζιέρ, τερματίζει το Χαλιφάτο των Φατιμίδων το 1171 με την ανάγνωση της κουτβάς της Παρασκευής στο όνομα του Αβασίδην χαλίφα.
Ιδρυση: Ένα Χαλιφάτο από τη Βόρεια Αφρική
Οι Φατίμιδες εμφανίζονται στα τέλη του 9ου αιώνα από την ισμαϊλίτικη αποστολή που διεξήχθη στη Βόρεια Αφρική. Οι αποστόλες, οργανωμένοι μεταξύ των Κουτάμα Βερβέρων, ανατρέπουν το κράτος των Αγκλαβιδών το 909 και κηρύσσουν χαλίφαν τον Ομπάγντ Αλλάχ αλ-Μαχντί. Αυτό το γεγονός σηματοδοτεί την αρχή μιας νέας πολιτικής τάξης που δεν ήταν υποταγμένη στους Αβασίδεις και έκανε τη δική της πρόταση για το χαλιφάτο.
Αρχικά το κέντρο ήταν η πόλη της Μαχντίας, ιδρυμένη στην ακτή της σημερινής Τυνησίας. Με την έλεγχο και της Σικελίας, οι Φατίμιδες γίνονται σημαντική ναυτική δύναμη στη Μεσόγειο. Ο πραγματικός τους στόχος, ωστόσο, ήταν η Αίγυπτος, η πλούσια και στρατηγική περιοχή του ισλαμικού κόσμου. Αυτός ο στόχος επιτεύχθηκε περίπου εξήντα χρόνια αργότερα, το 969, όταν ο στρατός υπό τον Τζαουχάρ αλ-Σικίλλι κατέλαβε την Αίγυπτο.
Η ίδρυση της Κάιρο και του Αλ-Αζχάρ
Το 969 ο Τζαουχάρ αλ-Σικίλλι ίδρυσε νέα πόλη-ανάκτορα βόρεια της Φουστάτ και την ονόμασε αλ-Κάχιρα. Το όνομα σημαίνει «η νικήτρια». Αρχικά η πόλη ήταν περιβόλι μόνο για τον χαλίφαν, τον στρατό και την αύλη, ενώ οι απλοί πολίτες συνέχιζαν να ζουν στη γειτονική Φουστάτ. Με την πάροδο του χρόνου οι δύο πόλεις συγχωνεύτηκαν και σχημάτισαν την σημερινή Κάιρο.
Το Τζαμί του Αλ-Αζχάρ, χτισμένο μεταξύ 970 και 972, γίνεται σύντομα κέντρο μάθησης. Υπό τον χαλίφαν αλ-Αζίζ, που βασιλεύει από 975 έως 996, ιδρύονται τακτικοί κύκλοι διδασκαλίας στον Αλ-Αζχάρ. Μετά τους Φατίμιδες, ο Αλ-Αζχάρ συνεχίζει ως ένα από τα κέντρα της σουννίτικης εκπαίδευσης και σήμερα μετράται μεταξύ των παλαιότερων συνεχώς λειτουργούσας εκπαιδευτικών ιδρυμάτων του κόσμου. Οι πύλες της Κάιρο όπως η Μπαμπ αλ-Φουτούχ και η Μπαμπ Ζουέιλα είναι παραδείγματα φατίμιδης αρχιτεκτονικής που προστέθηκαν στα τείχη της πόλης τον 11ο αιώνα.
Οικονομία, Εμπόριο και Ανεξαρτησία
Υπό τους Φατίμιδες η Αίγυπτος γίνεται κόμβος όπου συναντιόταν το εμπόριο της Μεσογείου, της Ερυθράς Θάλασσας και του Ινδικού Ωκεανού. Εμπορεύματα όπως μπαχαρικά, υφάσματα, λίνο και ζάχαρη διακινούνταν μέσω της Κάιρο στην Ευρώπη και την Ασία. Μια από τις πηγές που δείχνει καλύτερα την εμπορική ζωή της περιόδου είναι τα έγγραφα της Γενίζα της Κάιρο από μια συναγωγή στη Φουστάτ. Αυτά τα έγγραφα ανακαλύφθηκαν τη δεκαετία του 1890 και αντανακλούν την αλληλογραφία, τις συμβάσεις και την καθημερινότητα εβραϊκών εμπόρων.
Οι Φατίμιδες δεν προσπάθησαν σε κάθε περίοδο να επιβάλουν κληρικά πιέσεις στον αιγύπτιο πληθυσμό, που ήταν κυρίως σουννίτης. Χριστιανοί και Εβραίοι λειτουργοί υπηρέτησαν στη διοίκηση· ο βιζιέρ Γιακούμπ μπν Κιλλίσ ήταν πολιτικός εβραϊκής καταγωγής που αργότερα έγινε μουσουλμάνος. Παρόλα αυτά, σκληρά μέτρα εναντίον μη μουσουλμάνων παρατηρήθηκαν και κατά τη βασιλεία του αλ-Χακίμ· με άλλα λόγια, η ανοχή ποικίλεν από περίοδο σε περίοδο.
Ο Αλ-Χακίμ, ο Οίκος της Γνώσης και οι Δρουζοί
Ο Αλ-Χακίμ, που βασιλεύει από 996 έως 1021, είναι ένας από τους πιο διαμαρτυρόμενους χαλίφες της φατίμιδης ιστορίας. Το 1005 ιδρύει το Νταρ αλ-Ιλμ· εκεί γίνονταν διαλέξεις σε τομείς όπως η ιατρική, η αστρονομία, το δίκαιο και η γλώσσα, και η βιβλιοθήκη άνοιγε στο κοινό. Εργασία αστρονομικού παρατηρητηρίου και αστρονομικοί πίνακες της ίδιας περιόδου είναι επίσης αξιοσημείωτοι.
Παράλληλα, μερικές από τις αποφάσεις του Αλ-Χακίμ, ειδικά τα μέτρα του εναντίον μη μουσουλμάνων και η καταστροφή του Ναού της Αναστάσεως στην Ιερουσαλήμ το 1009, έλκυσαν έντονη αντίδραση τόσο στον χριστιανικό κόσμο όσο και στην μεταγενέστερη ιστοριογραφία. Η μυστηριώδης εξαφάνισή του το 1021 οδήγησε κάποιους κύκλους να τον θεωρήσουν θείο και πρόετοισε το έδαφος για ξεχωριστή πίστη γνωστή ως Δρουζοί. Η δρουζική πίστη διατηρείται σήμερα από κοινότητα που ζει στον Λίβανο, τη Συρία, το Ισραήλ και την Ιορδανία.
Ο Μεγάλος Λιμός, Σχίσμα και Κατάρρευση
Η μακρά βασιλεία του Αλ-Μουσταντσίρ (1036–1094) είναι ταυτόχρονα η ακμή και η κρίση της φατίμιδης ιστορίας. Στα τέλη της δεκαετίας του 1060 η αποτυχία του Νείλου να πλημμυρίσει επαρκώς, μαζί με πολιτική ταραχή, οδήγησε στον μεγάλο λιμό γνωστό ως αλ-Σίνττα. Ο ανταγωνισμός μεταξύ τουρκικών, βερβέρων και σουδανικών μονάδων στον στρατό ενervώνει την κεντρική εξουσία του κράτους. Ο Μπντρ αλ-Τζαμάλι, καλούμενος από τη Συρία, γίνεται βιζιέρ το 1073 και επαναφέρει την τάξη· μετά από αυτό, ωστόσο, η πραγματική εξουσία παρέμεινε στα χέρια των βιζιέρ.
Μετά τον θάνατο του Αλ-Μουσταντσίρ το 1094, η μάχη για τον θρόνο μεταξύ των δύο γιών του προκαλεί τους Ισμαϊλίτες να χωριστούν σε Νιζαριούς και Μουσταλίτες. Στον 12ο αιώνα η πρόοδος των Σταυροφόρων στη Παλαιστίνη και τη Συρία, η αντιπαλότητα μεταξύ βιζιέρ και εξωτερικές παρεμβάσεις εξαντλούν περαιτέρω το κράτος. Το 1171 ο Σαλάχ ντιν διαβάζει την κουτβά της Παρασκευής στο όνομα του Αβασίδην χαλίφα και ο τελευταίος χαλίφας Αλ-Αδίντ πεθαίνει λίγο αργότερα, οπότε οι Φατίμιδες περνούν στην ιστορία.
Αρχιτεκτονική και Τέχνη των Φατιμίδων
Οι Φατίμιδες χτίσαν την Κάιρο όχι μόνο ως πολιτικό κέντρο αλλά και ως κέντρο τέχνης και αρχιτεκτονικής. Ο Αλ-Αζχάρ, το Τζαμί του Αλ-Χακίμ και οι πύλες της Κάιρο Μπαμπ αλ-Φουτούχ και Μπαμπ αλ-Νασρ αντανακλούν την πετρωτή εργασία και την αρχιτεκτονική προσέγγιση της περιόδου. Το ύψος των πυλών και οι στέρεοι πύργοι συμβολίζουν τόσο την ασφάλεια όσο και τη λαμπρότητα του ανακτόρου.
Στον τομέα της τέχνης, γυαλί, κεραμική, ξύλογλυπτική και υφαντική ήταν ιδιαίτερα διάσημα. Τα φατίμιδικα υφάσματα, κεντημένα υφάσματα και κεραμικά με ανθικά μοτίβα ήταν πολύτιμα προϊόντα που εξήγονταν σε όλο τον μεσογειακό κόσμο. Η εργασία κρυστάλλου βράχου ήταν επίσης ξεχωριστή ειδικότητα· μερικά από αυτά τα έργα διατηρούνται σήμερα στα μεγάλα μουσεία του κόσμου, στο Μουσείο Ισλαμικής Τέχνης στην Κάιρο και στους θησαυροφυλακίους εκκλησιών στην Ευρώπη.
Η Κληρονομιά των Φατιμίδων
Η πιο διαμόνιμη κληρονομιά των Φατιμίδων είναι η πόλη της Κάιρο. Η Κάιρο, που φιλοξενεί σήμερα δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους, ιδρύθηκε το 969 ως περιβόλι ανακτόρων. Τα τείχη, οι πύλες και τα τζαμιά της εποχής των Φατιμίδων αποτελούν σημαντικό μέρος της περιοχής Ιστορικής Κάιρο στη Λίστα Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Η δεύτερη κληρονομιά είναι ο Αλ-Αζχάρ, που εξακολουθεί να λειτουργεί σήμερα ως ένα από τα πιο σεβαστούμενα ισλαμικά εκπαιδευτικά ιδρύματα του κόσμου. Η τρίτη είναι η μεταγενέστερη ανάπτυξη της ισμαϊλίτικης σκέψης: οι Νιζαριοί και Μουσταλίτες είναι παρόντες σήμερα στην Ινδία, το Πακιστάν, την Κεντρική Ασία, τη Συρία και πολλά μέρη του κόσμου. Έτσι, αν και τελείωσαν πολιτικά το 1171, οι Φατίμιδες άφησαν ίχνος που εκτείνεται до σήμερα στους τομείς της πόλης, της ιδρύματος και της πίστης.
Πηγές και επιπλέον ανάγνωση
- Τουρκία Διάνε Βακφı Ισλάμ Ανσικλοπεδισι, «Φατίμιλερ».
- UNESCO Παγκόσμια Κληρονομιά, «Ιστορική Κάιρο».
- Encyclopaedia Britannica, «Fāṭimid dynasty».
- Τουρκία Διάνε Foundation Encyclopaedia of Islam, entries «Φατίμιλερ», «Χακίμ-Μπιεμριλλάχ» και «Εζχέρ».
- Encyclopaedia Britannica, entries «Fāṭimid dynasty» και «αλ-Χακίμ».
- UNESCO Παγκόσμια Κληρονομιά, «Ιστορική Κάιρο»; Cambridge University Library, Taylor-Schechter Genizah Collection.
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *