Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γνώση που φωτίζει τον κόσμο

Ισλαμική Καλλιγραφία και Αρχιτεκτονική Τζαμιών: Η Αισθητική του Λόγου και του Χώρου

Από τη γραφή Κουφική έως το θουλός του Σεΐχη Χαμντουλλάχ, και από το πρώτο τζαμί στη Μεδίνα έως το Σελιμιγιέ του Μιμάρ Σινάν, η ισλαμική τέχνη έκανε την πίστη ορατή ομορφαίνοντας τον λόγο και τον χώρο λατρείας. Τα γραφήματα και οι μεγάλοι δάσκαλοι της καλλιγραφίας, τα μέρη ενός τζαμιού και αριστουργήματα από όλο τον κόσμο.

Ισλαμική Καλλιγραφία και Αρχιτεκτονική Τζαμιών: Η Αισθητική του Λόγου και του Χώρου

Όταν οι άνθρωποι σκέφτονται την ισλαμική τέχνη, συνήθως έρχονται πρώτες στο μυαλό δύο εικόνες: πάνελ διακοσμημένα με χαριτωμένη γραφή και τζαμιά με θόλους που υψώνονται προς τον ουρανό. Αυτές οι δύο τέχνες δεν είναι ξεχωριστές. Οι στίχοι που γράφονται από τον καλλιγράφο είναι σκαλισμένοι και ζωγραφισμένοι στον θόλο, το μιχράμπ και τις πόρτες του τζαμιού, ενώ ο αρχιτέκτονας διαμορφώνει τον χώρο έτσι ώστε η γραφή και το φως να φαίνονται στην πιο όμορφη μορφή τους. Πίσω από τα δύο κρύβεται η ίδια ιδέα: να δοθεί η πιο όμορφη μορφή στον λόγο του Θεού και στον τόπο όπου λατρεύεται.

Έγγραφο · Ρήση του Προφήτη
إِنَّ ٱللَّهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ ٱلْجَمَالَ
«Πραγματικά ο Θεός είναι ωραίος και αγαπά την ομορφιά.»
Μουσλίμ, Σαχίχ, Βιβλίο της Πίστης 147 (χάντιθ αρ. 91). Μετάφραση: YulaHub. Οι καλλιγράφοι και οι αρχιτέκτονες θεωρούσαν αυτό το χάντιθ ως ένα από τα πνευματικά θεμέλια της τέχνης τους.

Καλλιγραφία: η ιερότητα του πέννας

Η αξία που δίνεται στη γραφή στο Ισλάμ προέρχεται από το ίδιο το Κοράνι. Οι πρώτοι στίχοι που αποκαλύφθηκαν ξεκινούν με την εντολή «Διάβασε» και διακηρύττουν ότι ο Θεός «δίδαξε με την πένα»· ένα κεφάλαιο παίρνει μάλιστα το όνομά του από την πένα και ανοίγει με έναν όρκο σε αυτήν:

Έγγραφο · Το Κοράνι, αλ-Καλάμ 68:1
نٓ ۚ وَٱلْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ
«Νουν. Μα την πένα και όσα γράφουν.»
Το Κοράνι, Σούρα αλ-Καλάμ, στίχος 1. Μετάφραση: YulaHub.

Τους πρώτους αιώνες του Ισλάμ, τα αντίγραφα του Κορανίου γράφονταν στην Κουφική, μια γωνιώδη και αξ Aυτή γραφή. Με την πάροδο του χρόνου αναπτύχθηκαν πιο στρογγυλές και ρευσίες γραφές. Τον 10ο αιώνα ο Αββασίδης βεζίρης και καλλιγράφος Ιμπν Μουκλά (θ. 940) εισήγαγε ένα μαθηματικό σύστημα αναλογίας, μετρώντας τα γράμματα με τη ρομβική «τελεία» που γίνεται με την άκρη της πένας και με το γράμμα αλίφ. Ο Ιμπν αλ-Μπαουάμπ (θ. 1022) βελτίωσε αυτό το σύστημα, και ο Γιακούτ αλ-Μουστα‘σιμί (θ. 1298), ο οποίος έζησε στο τέλος της εποχής των Αββασιδών, έδωσε στη γραφή νέα κομψότητα κόβοντας την πένα υπό γωνία και τιμήθηκε ως η «κίμπλα των καλλιγράφων».

Οι έξι πένες (αλ-ακλάμ αλ-σιττά)

  • Θουλός: Θεωρείται ο «σουλτάνος» της καλλιγραφίας, μια μεγάλη και μεγαλειώδης γραφή που χρησιμοποιείται σε επιγραφές τζαμιών και πάνελ. Η μνημειακή της μορφή ονομάζεται «τζαλί θουλός».
  • Νασκχ: Μια ευανάγνωστη, ισορροπημένη γραφή που προτιμάται για αντίγραφα του Κορανίου και για βιβλία.
  • Μουσχακάκ και ραϋχανί: Γραφές με πλατιά, μεγαλοπρεπή γράμματα που χρησιμοποιούνται σε Κοράνια μεγάλου σχήματος.
  • Ταβκί και ρικαά: Μικρότερες γραφές στις οποίες τα γράμματα συνδέονται, χρησιμοποιούνται για διατάγματα, εντάλματα και διπλώματα.

Άλλες σημαντικές γραφές περιλαμβάνουν την κομψή τα‘λίκ και ναστα‘λίκ που γεννήθηκαν στο Ιράν, την ντιβανί, η οποία αναπτύχθηκε ως η γραφή των οθωμανικών αυτοκρατορικών διαταγμάτων, και την πρακτική ρουκ‘ά που χρησιμοποιείται στην καθημερινή αλληλογραφία. Η τουγρὰ, το υπογραφικό μονόγραμμα των Οθωμανών σουλτάνων, έγινε έργο τέχνης από μόνη της.

«Γραμμένο στην Κωνσταντινούπολη»

Μια γνωστή παροιμία στον ισλαμικό κόσμο λέει: «Το Κοράνι αποκαλύφθηκε στη Μέκκα, απαγγέλθηκε στην Αίγυπτο και γράφτηκε στην Κωνσταντινούπολη.» Δείχνει τη μαεστρία που έφεραν οι Οθωμανοί καλλιγράφοι στην τέχνη. Ο Σεΐχης Χαμντουλλάχ από την Αμάσεια (1436–1520), δάσκαλος του Σουλτάνου Βαγιαζήτ Β΄ και καλλιγράφος υπό την αιγίδα του, επανερμήνευσε το στυλ του Γιακούτ και θεωρείται ο ιδρυτής της οθωμανικής σχολής. Ο Αχμέτ Καραχισαρί (θ. 1556) ήταν ο μεγάλος δάσκαλος της εποχής του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς· μέρος των επιγραφών του Τζαμιού Σουλεϊμανιγιέ είναι έργο δικό του και του μαθητή του Χασάν Τσελεμπί. Ο Χαφίζ Οσμάν (1642–1698) έδωσε την κλασική του μορφή στο χιλιγιέ-ι σερίφε, ένα καλλιγραφικό πάνελ που περιγράφει τα σωματικά και ηθικά χαρακτηριστικά του Προφήτη, και το νασκχ του λήφθηκε ως πρότυπο για αιώνες. Ο Μουσταφά Ρακίμ (1758–1826) έφερε το τζαλί θουλός και την τουγρὰ στο απόγειό τους. Ο Καζασκέρ Μουσταφά Ιζζέτ Εφέντη (1801–1876), ο οποίος έγραψε τους μεγάλους κυκλικούς πίνακες κάτω από τον θόλο της Αγίας Σοφίας, και ο Χαμίτ Αϊτάτς (1891–1982), ο οποίος κράτησε την παράδοση ζωντανή στη Δημοκρατική εποχή, συγκαταλέγονται επίσης στους μεγάλους δασκάλους.

Υλικά και παράδοση δασκάλου-μαθητή

Ο καλλιγράφος γράφει με πένα κομμένη από καλάμι, με μελάνι φτιαγμένο από αιθάλη, σε χαρτί επικαλυμμένο με «αχάρ» — ένα μείγμα ασπραδιού αυγού και στυπτηρίας — και στιλβωμένο με πέτρα στίλβωσης. Η καλλιγραφία μαθαίνεται μέσα από χρόνια πειθαρχίας: ο μαθητής αντιγράφει τα πρότυπα που δίνει ο δάσκαλος ξανά και ξανά (μασίκ). Όταν ο δάσκαλος κρίνει ότι ο μαθητής είναι έτοιμος, του χορηγεί μια ιζαζέ, άδεια που επιτρέπει στον μαθητή να υπογράφει τα δικά του έργα. Αυτή η αλυσίδα δασκάλου και μαθητή συνεχίζεται σήμερα. Το 2021, ο φάκελος της Τουρκίας «Χατ, παραδοσιακή καλλιγραφία στην ισλαμική τέχνη στην Τουρκία» και ένας κοινός φάκελος για την αραβική καλλιγραφία από αραβικά κράτη ενεγράφησαν στον κατάλογο της UNESCO για την Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά της Ανθρωπότητας.

Αρχιτεκτονική τζαμιών: ο χώρος της λατρείας

Στα αραβικά, «μαστζίντ» σημαίνει τόπος προκύνησης· ένα μεγάλο τζαμί όπου τελείται η προσευχή της Παρασκευής ονομάζεται «τζάμι» (αυτό που συγκεντρώνει). Τα πρώτα παραδείγματα είναι το Τζαμί Κούμπα, που χτίστηκε όταν ο Προφήτης μετανάστευσε στη Μεδίνα, και το Τζαμί του Προφήτη (αλ-Μαστζίντ αλ-Ναμπάουι) που χτίστηκε λίγο αργότερα. Το Τζαμί του Προφήτη ήταν μια απλή δομή: μια αυλή με πλινθόκτιστους τοίχους και μια σκιερή περιοχή καλυμμένη με φύλλα φοίνικα που ακουμπούσαν σε κορμούς φοινίκων. Ωστόσο, δεν ήταν μόνο τόπος προσευχής· ήταν ένα κέντρο όπου γίνονταν μαθήματα, συζητούνταν κοινοτικές υποθέσεις και οργανωνόταν η αλληλοβοήθεια. Ως καρδιά της ισλαμικής πόλης, το τζαμί διατήρησε αυτές τις πολλές λειτουργίες για αιώνες.

Μέρη ενός τζαμιού

  • Μιχράμπ: Μια κόγχη στον τοίχο που δείχνει την κατεύθυνση της προσευχής (την κίμπλα, προς την Κάμπα στη Μέκκα). Ο ιμάμης καθοδηγεί την προσευχή εδώ.
  • Μινμπάρ: Ένας κλιμακωτός άμβωνας στα δεξιά του μιχράμπ, από τον οποίο εκφωνούνται τα κηρύγματα της Παρασκευής και των εορτών.
  • Κιουρσού και μαφίλ: Ένα υπερυψωμένο κάθισμα για κήρυγμα, και υπερυψωμένες εξέδρες όπου οι μουεζίνηδες ή ο ηγεμόνας προσεύχονταν.
  • Μιναρές: Ο πύργος από τον οποίο γίνεται το κάλεσμα σε προσευχή. Την πρώιμη περίοδο ο Μπιλάl έδωσε το κάλεσμα από μια ψηλή ταράτσα· με την πάροδο του χρόνου ο μιναρές έγινε το σύμβολο του τζαμιού, αναγνωρίσιμο από μακριά.
  • Θόλος: Ειδικά στην ανατολική και οθωμανική αρχιτεκτονική, το στοιχείο που καλύπτει τον κύριο χώρο και συμβολίζει τον θόλο του ουρανού.
  • Αυλή και κρήνη: Η τοξωτή αυλή και η κρήνη πλύσης στο κέντρο της είναι μεταβατικοί χώροι που προετοιμάζουν τους πιστούς για την προσευχή.

Στυλ σε όλο τον κόσμο

Το Ισλάμ υιοθέτησε και μετασχημάτισε τις οικοδομικές παραδόσεις κάθε περιοχής που έφτασε, οπότε δεν υπάρχει ενιαίος «τύπος τζαμιού»:

  • Πρώιμη περίοδος: Ο Θόλος του Βράχου στην Ιερουσαλήμ (691–692), με το οκταγωνικό σχέδιο και τα ψηφιδωτά του, και το Ομεϋαδικό Τζαμί της Δαμασκού (705–715), με την τεράστια αυλή και την κιονοστοιχία αίθουσα προσευχής, έγιναν πρότυπα για τους επόμενους αιώνες. Ο σπειροειδής μιναρές γνωστός ως αλ-Μαλβιγιά στο Μεγάλο Τζαμί της Σαμάρα στο Ιράκ (9ος αιώνας) είναι από τις πιο εντυπωσιακές κατασκευές της περιόδου.
  • Αλ-Άνταλους και Βόρεια Αφρική: Το δάσος των διπλότοξων κιόνων στο Μεγάλο Τζαμί της Κόρδοβα και ο τετράγωνος μιναρές του Μεγάλου Τζαμιού του Καϊρουάν είναι χαρακτηριστικά αυτής της περιοχής.
  • Ιράν και Κεντρική Ασία: Το σχέδιο αυλής με τα τέσσερα ιμπάν, το οποίο ωρίμασε στο Τζαμί της Παρασκευής του Ισφαχάν υπό τους Σελτζούκους και τα λαμπρά χρωματιστά πλακίδια έγιναν το σήμα κατατεθέν της περιοχής· οι μπλε θόλοι της Σαμαρκάνδης και της Μπουχάρα συνεχίζουν αυτή την παράδοση.
  • Ινδία: Κτίρια όπως το Τζαμί Τζαμά του Δελχί (1656), χτισμένο από κόκκινο ψαμμίτη και λευκό μάρμαρο υπό τους Μογγόλους, συνδύασαν την περσική και την ινδική παράδοση.
  • Αφρική και Ανατολική Ασία: Το Μεγάλο Τζαμί του Τζενέ στο Μάλι είναι ένα από τα μεγαλύτερα πλινθόκτιστα κτίρια στον κόσμο, ενώ το Μεγάλο Τζαμί του Σιάν στην Κίνα χτίστηκε σε παραδοσιακό κινεζικό στυλ με οροφές που μοιάζουν με παγόδα.

Ανατολία και Οθωμανοί: το ταξίδι σε έναν ενιαίο θόλο

Υπό τους Σελτζούκους της Ανατολίας και τα τουρκικά ηγεμονικά κράτη, δημιουργήθηκαν έργα ύψιστης λιθοτεχνίας όπως το Μεγάλο Τζαμί και το Νοσοκομείο του Ντιβριγί. Η οθωμανική αρχιτεκτονική εξελίχθηκε προς τον στόχο της ένωσης του κύριου χώρου κάτω από έναν ενιαίο μεγάλο θόλο. Το Μεγάλο Τζαμί της Προύσας (1396–1400) με τους είκοσι θόλους του, και το Τζαμί Ουκ Σερφελί στην Αδριανούπολη (1438–1447) με τον ευρύ κεντρικό του θόλο, είναι σημαντικά βήματα σε αυτόν τον δρόμο. Μετά την κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης, ο μεγάλος θόλος της Αγίας Σοφίας έγινε για τους Οθωμανούς αρχιτέκτονες τόσο πηγή έμπνευσης όσο και πρότυπο προς ξεπέρασμα.

Η κορύφωση αυτού του ταξιδιού είναι ο Μιμάρ Σινάν. Το Τζαμί Σεχζαντέ (1548), το οποίο αποκάλεσε έργο «μαθητή» του, το Τζαμί Σουλεϊμανιγιέ (1550–1557), το έργο «κάλφα» του, και το Τζαμί Σελιμιγιέ στην Αδριανούπολη (1568–1575), το «αριστούργημά» του, σηματοδοτούν τα στάδια στα οποία ο Σινάν απλοποίησε σταδιακά το σύστημα στήριξης του θόλου και ενοποίησε το εσωτερικό. Ο θόλος του Σελιμιγιέ, διαμέτρου περίπου 31 μέτρων, υψώνεται σε οκτώ πεσσούς· το κτίριο προστέθηκε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO το 2011. Μετά τον Σινάν, το Τζαμί του Σουλτάνου Αχμέτ (1609–1616), χτισμένο από τον Σεντεφκάρ Μεχμέτ Αγά, έγινε παγκοσμίως γνωστό ως το «Μπλε Τζαμί» για τους έξι μιναρέδες του και τις δεκάδες χιλιάδες πλακίδια Ιζνίκ που κοσμούν το εσωτερικό του.

Πού η γραφή συναντά τον χώρο

Στην ισλαμική τέχνη, ανθρώπινες και ζωικές μορφές δεν χρησιμοποιούνται σε χώρους λατρείας. Αντίθετα, αναπτύχθηκαν τρείς διακοσμητικές γλώσσες: γεωμετρικά μοτίβα που θυμίζουν το άπειρο, φυτικά μοτίβα από καμπύλους μίσχους και φύλλα (αραβουργήματα, ρουμί, χαταγί) και, στεφανώνοντάς τα όλα, η γραφή. Ένας άνθρωπος που μπαίνει σε ένα τζαμί βλέπει συνήθως έναν στίχο από τη Σούρα αν-Νουρ στο κέντρο του θόλου, στίχους γύρω από τη βάση του θόλου και πάνω από τα παράθυρα, και πάνω από το μιχράμπ συχνά τον στίχο 37 της Σούρας Αλ Ιμράν, στον οποίο εμφανίζεται η λέξη «μιχράμπ». Με αυτόν τον τρόπο το κτίριο στο οποίο εργάστηκαν μαζί αρχιτέκτονας και καλλιγράφος γίνεται ένα βιβλίο που διαβάζεται αλλά και βιώνεται.

Συχνές ερωτήσεις

Είναι το «χατ» και η καλλιγραφία το ίδιο πράγμα;

Η καλλιγραφία είναι η γενική ονομασία για την τέχνη της ωραίας γραφής σε οποιοδήποτε αλφάβητο. Το «χατ» αναφέρεται ειδικά στην τέχνη της ωραίας γραφής σε αραβικά γράμματα, με τους δικούς του κανόνες, γραφές και παράδοση αδειοδότησης (ιζαζέ).

Τι είναι γραμμένο στους μεγάλους κυκλικούς πίνακες της Αγίας Σοφίας;

Οι οκτώ κυκλικοί πίνακες που γράφτηκαν από τον Καζασκέρ Μουσταφά Ιζζέτ Εφέντη, ο καθένας διαμέτρου περίπου 7,5 μέτρων, φέρουν τα ονόματα του Θεού, του Προφήτη Μωάμεθ, των τεσσάρων Ορθώς Καθοδηγούμενων Χαλιφών, καθώς και του Χασάν και του Χουσεΐν. Θεωρούνται μεταξύ των μεγαλύτερων καλλιγραφικών πάνελ στον κόσμο.

Γιατί τα τζαμιά βλέπουν προς την κίμπλα;

Οι Μουσουλμάνοι προσεύχονται κοιτάζοντας την Κάμπα στη Μέκκα. Ο τοίχος του μιχράμπ (τοίχος της κίμπλα) ενός τζαμιού σχεδιάζεται επομένως έτσι ώστε να βλέπει προς την Κάμπα, ώστε τα τζαμιά σε όλο τον κόσμο να είναι προσανατολισμένα προς το ίδιο κέντρο.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, «Hat», «Şeyh Hamdullah», «Hâfız Osman», «Cami», «Mihrap», «Selimiye Külliyesi».
  2. Annemarie Schimmel, Calligraphy and Islamic Culture (1984).
  3. Robert Hillenbrand, Islamic Architecture: Form, Function and Meaning (1994).
  4. Gülru Necipoğlu, The Age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire (2005).
  5. UNESCO, «Hat, traditional calligraphy in Islamic art in Turkey» (2021) και «Selimiye Mosque and its Social Complex» (2011).
Κοινοποίηση
Ακολουθήστε το YulaHubΜάθετε πρώτοι τις σημαντικότερες ειδήσεις της ημέρας.
RSS

Αφήστε ένα σχόλιο

Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *