Στον μεσαιωνικό Ισλαμικό κόσμο, ιδρύματα που ονομάζονταν «μπιμαριστάν» (περσικά για «χώρος των ασθενών») δεν ήταν απλώς τόποι όπου κράζονταν οι άρρωστοι. Πολλά, με ξεχωριστά κλινικά, φαρμακείο, βιβλιοθήκη, γιατρούς και φοιτητές ιατρικής, λογίζονται μεταξύ των προγόνων των σημερινών νοσοκομείων. Συνήθως χρηματοδοτούνταν μέσω φιλανθρωπικών καταθέσεων (βακφ) και εξυπηρετούσαν τους ασθενείς δωρεάν, πλούσιους ή φτωχούς.
Μια παράδοση που άρχισε στη Βαγδάτη
Τα πρώτα σημαντικά μπιμαριστάν στον Ισλαμικό κόσμο ιδρύθηκαν στη Βαγδάτη υπό τους Αβασίδες στα τέλη του 8ου και τον 9ο αιώνα. Ο διάσημος γιατρός Αμπού Μπακρ αλ-Ράζι (Ραζής) λέγεται ότι επέλεξε την τοποθεσία για ένα νοσοκομείο στη Βαγδάτη κρεμάζοντας κομμάτια κρέατος γύρω από την πόλη και επιλέγοντας το σημείο όπου ησέφθαινε πιο αργά· η ιστορία μπορεί να είναι θρύλος, αλλά αντικατοπτρίζει τη σημασία που δινόταν στην υγιεινή. Το Αδούντι Μπιμαριστάν, ιδρυμένο το 982 από τον ηγεμόνα των Γουαϊχίντ Αδούντ αλ-Νταουλά, ήταν ένα μεγάλο κέντρο με προσωπικό δεκάδες γιατρούς.
Δαμασκός και Καΐρο
Το μπιμαριστάν Νουρ ντιν Ζενγκί που ιδρύθηκε στη Δαμασκό το 1154 εξυπηρέτησε για αιώνες τόσο ως νοσοκομείο όσο και ως ιατρική σχολή· το κτίριό του στέκεται ακόμα. Το Μανσούρι Μπιμαριστάν που ιδρύθηκε στην Καΐρο το 1284 από τον Μαμλούκο Σουλτάν Καλαούν ήταν ένα από τα μεγαλύτερα νοσοκομεία της εποχής του, με ξεχωριστά τμήματα για πυρετούς, οφθαλμολογικές παθήσεις, χειρουργική και ψυχική υγεία, κλινικά για άνδρες και γυναίκες, φαρμακείο και αμφιθέατρα. Το έγγραφο καταθέσεως του απαιτούσε να δέχονται ασθενείς ανεξαρτήτως θρησκείας, γλώσσας ή περιουσίας.
Τα νταρούσσιφα της Ανατολίας
Υπό τους Σελτούκους και Οθωμανούς αυτά τα ιδρύματα εξαπλώθηκαν με τα ονόματα «νταρούσσιφα» ή «σιφαχάνε». Το Νταρούσσιφα Γεβχέρ Νεσίμπε (1206) και η ιατρική σχολή στην Καισαρεία είναι μεταξύ των παλαιότερων κτιρίων νοσοκομείου-σχολής στην Ανατολία και είναι σήμερα μουσείο ιατρικής ιστορίας. Το νταρούσσιφα που χτίστηκε μαζί με το Μεγάλο Τζαμί της Διβριγκί (1228) βρίσκεται στη Λίστα Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Θεραπεία με μουσική: Εδεσση
Το νταρούσσιφα του συγκροτήματος που χτίστηκε από τον Βαϊζήδ Β΄ στην Εδεσση το 1488 είναι γνωστό για τη χρήση του ήχου του νερού, ευωδιών και μουσικής για τη θεραπεία της ψυχικής ασθένειας. Ο ταξιδιωτής του 17ου αιώνα Εβλιά Τσελεμπί έγραψε ότι μουσική παίζονταν στους ασθενείς αρκετές φορές την εβδομάδα και ότι διαφορετικοί μουσικοί τρόποι (μακάμ) θεωρούνταν ότι ταιριάζουν σε διαφορετικές ασθένειες. Το συγκρότημα μπορεί να επισκεφθεί κανείς σήμερα ως Μουσείο Υγείας.
Ιατρική εκπαίδευση και κληρονομιά
Τα μπιμαριστάν ήταν κέντρα πρακτικής εκπαίδευσης όπου οι γιατροί μαθαίνανε στο κρεβάτι του ασθενούς. Έργα όπως το «Κανόνας της Ιατρικής» του Ιμπν Σινά και το «αλ-Χαουί» του αλ-Ράζι, διαμορφωμένα από τη γνώση που συλλέγονταν εκεί, μεταφράστηκαν στα Λατινικά και διαβάζονταν ως εγχειρίδια στην Ευρώπη για αιώνες.
Η καθημερινή λειτουργία ενός μπιμαριστάν
Τα μεγάλα μπιμαριστάν ήταν σύνθετα ιδρύματα χωρισμένα σε τμήματα. Οι πηγές, ειδικά για σημαντικά παραδείγματα όπως το Μανσούρι Μπιμαριστάν στην Καΐρο, δείχνουν ότι λειτουργούσαν με καλά οργανωμένο τρόπο.
- Κλινικά: Άρρενες και θηλυκές ασθενείς στεγαζόταν σε ξεχωριστά τμήματα, και υπήρχαν ξεχωριστοί χώροι για πυρετούς, οφθαλμολογικές παθήσεις, χειρουργικές περιπτώσεις και προβλήματα ψυχικής υγείας.
- Φαρμακείο (σαρμπατχανά): Φάρμακα, σιρόπια και μαστίχες ετοίμαζαν στο δικό τους φαρμακείο.
- Έλεγχος: Οι γιατροί εξέταζαν τους ασθενείς, δίναν φάρμακα σε αυτούς που μπορούσαν να θεραπευτούν ως εξωτερικοί και τους στέλναν σπίτι, και εισάγουν τους σοβαρά άρρωστους.
- Αποχώρηση: Σε ορισμένα ιδρύματα, φτωχοί ασθενείς που ανάρρωσαν λέγεται ότι δινόταν ρούχα και λίγα χρήματα ώστε να μην αναγκαστούν να επιστρέψουν αμέσως στη δουλειά.
Βακφ: Χρηματοδότηση δωρεάν υγειονομικής περίθαλψης
Πίσω από την ικανότητα των μπιμαριστάν να εξυπηρετούν για αιώνες χωρίς να χρεώνουν τους ασθενείς βρισκόταν το σύστημα βακφ (φιλανθρωπική καταθήκη). Όταν ιδρύονταν ένα νοσοκομείο, ένας ηγεμόνας ή ευγενέκτορας χορηγούσε ακίνητα που παρήγαγαν εισόδημα, όπως καταστήματα, χάνια, λουτρά ή γεωργικά εκτάσεις, και τα εισοδήματα από αυτά τα ακίνητα αφαιρούνταν μόνιμα για τις δαπάνες του ιδρύματος.
Τα έγγραφα ίδρυσης που λέγονταν βακφιγιά καθορίζαν αναλυτικά πώς θα ξοδευόταν το εισόδημα: οι μισθοί των γιατρών, φαρμακοποιών, νοσηλευτών και άλλου προσωπικού, το κόστος φαρμάκων και τροφίμων, και η συντήρηση του κτιρίου. Τα σελτούκικα και οθωμανικά νταρούσσιφα στην Ανατολία λειτουργούσαν στο ίδιο μοντέλο. Αυτό το σύστημα επέτρεψε στην υγειονομική περίθαλψη να συνεχίσει για γενιές χωρίς να εξαρτάται από την ευγένεια ενός μόνο ηγεμόνα, και θεωρείται ένας από τους ιστορικούς προγόνους των σημερινών φιλανθρωπιών και νοσοκομείων ιδρυμάτων.
Πηγές και επιπλέον ανάγνωση
- Τουρκικό Ίδρυμα Διγιάνετ Εγκυκλοπαίδεια Ισλάμ (TDV İA), λήμματα «Bîmâristan» και «Dârüşşifa».
- Tschanz, D. W., «The Islamic Roots of the Modern Hospital», Saudi Aramco World (2017).
- Ragab, A., «The Medieval Islamic Hospital: Medicine, Religion, and Charity», Cambridge University Press (2015).
- UNESCO World Heritage Centre, «Great Mosque and Hospital of Divriği».
- Encyclopaedia of Islam (2nd ed.) – Bīmāristān
- TDV İslâm Ansiklopedisi – Bîmâristan
- TDV İslâm Ansiklopedisi – Vakıf
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *