Birinci Dünya Savaşı, çağdaşlarının “Büyük Savaş” dediği, Avrupa’dan Orta Doğu’ya, Afrika’dan Pasifik’e uzanan ilk küresel çaplı savaştı. Sanayileşmiş devletlerin bütün güçlerini seferber ettiği bu savaş, imparatorlukları yıktı, haritaları yeniden çizdi ve 20. yüzyılın geri kalanını derinden etkiledi.
Uzun vadeli nedenler
- İttifaklar: Avrupa, Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya’nın Üçlü İttifakı ile Fransa, Rusya ve Britanya’nın Üçlü İtilafı olarak iki kampa ayrılmıştı. Bir ülkeyi içeren çatışma, diğerlerini de içine çekebilirdi.
- Silahlanma: Büyük güçler ordularını ve donanmalarını hızla büyütüyordu; özellikle Britanya ile Almanya arasında deniz silahlanma yarışı vardı.
- Sömürgecilik: Afrika ve Asya’daki sömürgeler üzerindeki rekabet gerginliği artırıyordu.
- Milliyetçilik: Özellikle Balkanlar’da bağımsızlık ve birlik talepleri imparatorlukları zorluyordu.
Kıvılcım: Saraybosna suikastı
28 Haziran 1914’te Avusturya-Macaristan veliahdı Arşidük Franz Ferdinand ve eşi, Saraybosna’da Sırp milliyetçisi Gavrilo Princip tarafından öldürüldü. Avusturya-Macaristan 28 Temmuz’da Sırbistan’a savaş ilan etti. İttifak zinciri birkaç gün içinde Rusya, Almanya, Fransa ve Britanya’yı savaşa çekti. Osmanlı Devleti Kasım 1914’te İttifak Devletleri safında savaşa girdi.
Cepheler ve yeni bir savaş türü
Batı Cephesi’nde Fransa ve Belçika boyunca uzanan siper hatları yıllarca neredeyse yerinden oynamadı; Verdun ve Somme gibi muharebelerde yüz binlerce asker hayatını kaybetti. Makineli tüfek, ağır topçu, zehirli gaz, tank, uçak ve denizaltı gibi silahlar savaşın yüzünü değiştirdi. Doğu Cephesi’nde Rusya ile Almanya-Avusturya karşı karşıya geldi. Osmanlı Devleti Çanakkale, Kafkasya, Irak, Filistin ve Hicaz gibi cephelerde savaştı; 1915’teki Çanakkale Savaşları, İtilaf Devletleri’nin boğazları geçme girişiminin başarısızlıkla sonuçlandığı önemli bir muharebedir.
Savaşın sonu
1917, savaşın dönüm noktası oldu: Rusya devrimlerle savaştan çekildi, ABD ise İtilaf Devletleri yanında savaşa girdi. 1918’de müttefiklerinin teker teker ateşkes imzalamasıyla yalnız kalan Almanya, 11 Kasım 1918’de ateşkesi imzaladı. Bu tarih bugün birçok ülkede anma günü olarak hatırlanır. Savaşta askerî ve sivil kayıpların toplamının 15–20 milyon civarında olduğu tahmin edilir.
Sonuçlar
1919’da imzalanan Versay Antlaşması Almanya’ya ağır koşullar getirdi; bu koşulların yarattığı hoşnutsuzluk, ilerleyen yıllarda yeni bir savaşın zeminini hazırlayan etkenlerden biri oldu. Alman, Avusturya-Macaristan, Rus ve Osmanlı imparatorlukları dağıldı; Avrupa ve Orta Doğu’da yeni devletler kuruldu. Barışı korumak amacıyla Milletler Cemiyeti kuruldu. Osmanlı için öngörülen Sevr Antlaşması uygulanamadı; Türk Kurtuluş Savaşı’nın ardından 1923’te Lozan Antlaşması imzalandı.
Osmanlı Devleti savaşa nasıl girdi?
Osmanlı Devleti, 2 Ağustos 1914'te Almanya ile gizli bir ittifak antlaşması imzaladı ama ilk aylarda tarafsızlığını korudu. Ağustos 1914'te İngiliz donanmasından kaçan Alman savaş gemileri Goeben ve Breslau Çanakkale Boğazı'ndan geçerek İstanbul'a sığındı; gemiler Osmanlı donanmasına katılarak Yavuz ve Midilli adlarını aldı.
29 Ekim 1914'te bu gemilerin de katıldığı Osmanlı filosu Karadeniz'de Rus limanlarını bombaladı. Rusya 2 Kasım'da, İngiltere ve Fransa 5 Kasım'da Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etti. Osmanlı orduları dört yıl boyunca birçok cephede savaştı:
- Kafkas ve Çanakkale cepheleri,
- Irak, Sina-Filistin ve Suriye cepheleri,
- Hicaz-Yemen ile Avrupa'daki Galiçya, Romanya ve Makedonya cepheleri.
Savaş Osmanlı Devleti için 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Ateşkesi ile sona erdi.
Savaşın insani bedeli ve 1918 grip salgını
Birinci Dünya Savaşı'nda ölen asker sayısının, tahminlere göre 8,5 ile 10 milyon arasında olduğu kabul edilir; milyonlarca sivil de çatışma, açlık ve hastalık nedeniyle hayatını kaybetti. Yaralanan, sakat kalan ve yerinden edilen insanların sayısı çok daha yüksekti.
Savaşın son yılında başlayan 1918 grip salgını, asker hareketleri ve kalabalık kamplar nedeniyle hızla yayıldı. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'ne (CDC) göre dünya nüfusunun yaklaşık üçte biri, yani yaklaşık 500 milyon kişi enfekte oldu ve en az 50 milyon kişi öldü. Salgın, savaşın kendisinden bile daha fazla can aldı.
Sık sorulan sorular
Neden “Birinci” Dünya Savaşı deniyor?
Savaş döneminde “Büyük Savaş” olarak anılıyordu. 1939’da ikinci bir küresel savaş başlayınca, önceki savaş için “Birinci Dünya Savaşı” adı yaygınlaştı.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Christopher Clark, The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914, Allen Lane, 2012.
- Imperial War Museums, “First World War” kaynak sayfaları.
- Encyclopaedia Britannica, “World War I”.
- Encyclopaedia Britannica – World War I: Killed, wounded, and missing
- CDC – 1918 Pandemic (H1N1 virus)
- Imperial War Museums – How the Ottoman Empire entered the First World War
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir