Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, που αποκαλούνταν «ο Μεγάλος Πόλεμος» από όσους τον έζησαν, ήταν ο πρώτος πόλεμος παγκόσμιας κλίμακας, εκτεινόμενος από την Ευρώπη έως τη Μέση Ανατολή και από την Αφρική έως τον Ειρηνικό. Διεξήχθη από εκβιομηχανισμένα κράτη που κινητοποίησαν όλους τους πόρους τους, κατέστρεψε αυτοκρατορίες, επανασχεδίασε χάρτες και διαμόρφωσε βαθιά το υπόλοιπο του 20ού αιώνα.
Μακροπρόθεσμες αιτίες
- Συμμαχίες: Η Ευρώπη χωρίστηκε σε δύο στρατόπεδα: την Τριπλή Συμμαχία της Γερμανίας, της Αυστροουγγαρίας και της Ιταλίας, και την Τριπλή Αντάντ της Γαλλίας, της Ρωσίας και της Βρετανίας. Μια σύγκρουση που αφορούσε τη μία χώρα θα μπορούσε να παρασύρει και τις υπόλοιπες.
- Μιλιταρισμός: Οι μεγάλες δυνάμεις επχείρησαν την ταχεία επέκταση των στρατών και των ναυτικών τους, ιδίως στην κούρσα των ναυτικών εξοπλισμών μεταξύ Βρετανίας και Γερμανίας.
- Ιμπεριαλισμός: Ο ανταγωνισμός για τις αποικίες στην Αφρική και την Ασία αύξησε την ένταση.
- Εθνικισμός: Τα αιτήματα για ανεξαρτησία και ενότητα, ειδικά στα Βαλκάνια, πίεσαν αφόρητα τις αυτοκρατορίες.
Ο σπινθήρας: η δολοφονία του Σεράγεβο
Στις 28 Ιουνίου 1914, ο διάδοχος του αυστροουγγρικού θρόνου, Αρχιδούκας Φραγκίσκος Φερδινάνδος, και η σύζυγός του δολοφονήθηκαν στο Σεράγεβο από τον Σέρβο εθνικιστή Γκαβρίλο Πρίντσιπ. Η Αυστροουγγαρία κήρυξε τον πόλεμο στη Σερβία στις 28 Ιουλίου. Μέσα σε λίγες μέρες, η αλυσίδα των συμμαχιών παρέσυρε τη Ρωσία, τη Γερμανία, τη Γαλλία και τη Βρετανία. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία εισήλθε στον πόλεμο στο πλευρό των Κεντρικών Δυνάμεων τον Νοέμβριο του 1914.
Μέτωπα και ένα νέο είδος πολέμου
Στο Δυτικό Μέτωπο, οι γραμμές των χαρακωμάτων που διασχίζονταν από τη Γαλλία και το Βέλγιο παρέμειναν σχεδόν ακίνητες για χρόνια· εκατοντάδες χιλιάδες στρατιώτες πέθαναν σε μάχες όπως στο Βερντέν και στον Σομ. Τα πολυβόλα, το βαρύ πυροβολικό, τα δηλητηριώδη αέρια, τα τανκς, τα αεροπλάνα και τα υποβρύχια άλλαξαν την όψη του πολέμου. Στο Ανατολικό Μέτωπο, η Ρωσία αντιμετώπισε τη Γερμανία και την Αυστρία. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία πολέμησε σε μέτωπα που περιλάμβαναν την Καλλίπολη, τον Καύκασο, το Ιράκ, την Παλαιστίνη και τη Χετζάζ· η εκστρατεία της Καλλίπολης το 1915, στην οποία η συμμαχική προσπάθεια να εξαναγκαστούν τα Στενά απέτυχε, ήταν μια μεγάλη μάχη.
Το τέλος του πολέμου
Το 1917 αποτέλεσε σημείο καμπής: Η Ρωσία αποχώρησε από τον πόλεμο μετά τις επαναστάσεις της, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες προσχώρησαν στους Συμμάχους. Το 1918, καθώς οι σύμμαχοί της υπέγραφαν ανακωχές ο ένας μετά τον άλλον, μια απομονωμένη Γερμανία υπέγραψε την ανακωχή στις 11 Νοεμβρίου 1918, μια ημερομηνία που θυμίζει σήμερα ημέρα μνήμης σε πολλές χώρες. Οι συνολικοί θάνατοι στρατιωτικών και αμάχων εκτιμώνται σε περίπου 15–20 εκατομμύρια.
Συνέπειες
Η Συνθήκη των Βερσαλλιών, που υπογράφηκε το 1919, επέβαλε σκληρούς όρους στη Γερμανία· η δυσαρέσκεια που προκάλεσαν ήταν ένας από τους παράγοντες που προετοίμασαν το έδαφος για έναν νέο πόλεμο. Η γερμανική, η αυστροουγγρική, η ρωσική και η οθωμανική αυτοκρατορία κατέρρευσαν και νέα κράτη ιδρύθηκαν στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Η Κοινωνία των Εθνών ιδρύθηκε για να διατηρήσει την ειρήνη. Η Συνθήκη των Σεβρών που σχεδιάστηκε για την Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν εφαρμόστηκε ποτέ· μετά τον Τουρκικό Πόλεμο της Ανεξαρτησίας, υπογράφηκε η Συνθήκη της Λωζάνης το 1923.
Πώς εισήλθε η Οθωμανική Αυτοκρατορία στον πόλεμο;
Στις 2 Αυγούστου 1914, η Οθωμανική Αυτοκρατορία υπέγραψε μια μυστική συνθήκη συμμαχίας με τη Γερμανία, αλλά παρέμεινε ουδέτερη τους πρώτους μήνες. Τον Αύγουστο του 1914, τα γερμανικά πολεμικά πλοία Goeben και Breslau, διαφεύγοντας από το βρετανικό ναυτικό, πέρασαν τα Δαρδανέλια και κατέφυγαν στην Κωνσταντινούπολη· τα πλοία εντάχθηκαν στο οθωμανικό ναυτικό και μετονομάστηκαν σε Yavuz και Midilli.
Στις 29 Οκτωβρίου 1914, ο οθωμανικός στόλος, συμπεριλαμβανομένων αυτών των πλοίων, βομβάρδισε ρωσικά λιμάνια στη Μαύρη Θάλασσα. Η Ρωσία κήρυξε τον πόλεμο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία στις 2 Νοεμβρίου, και η Βρετανία και η Γαλλία στις 5 Νοεμβρίου. Οι οθωμανικοί στρατοί πολέμησαν σε πολλά μέτωπα για τέσσερα χρόνια:
- τα μέτωπα του Καυκάσου και της Καλλίπολης,
- τα μέτωπα του Ιράκ, του Σινά-Παλαιστίνης και της Συρίας,
- Χετζάζ-Υεμένη και, στην Ευρώπη, τα μέτωπα της Γαλικίας, της Ρουμανίας και της Μακεδονίας.
Για την Οθωμανική Αυτοκρατορία, ο πόλεμος τελείωσε με την Ανακωχή του Μούδρου που υπογράφηκε στις 30 Οκτωβρίου 1918.
Το ανθρώπινο κόστος του πολέμου και η πανδημία γρίπης του 1918
Ο αριθμός των στρατιωτών που πέθαναν στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο εκτιμάται γενικά μεταξύ 8,5 και 10 εκατομμυρίων· εκατομμύρια άμαχοι έχασαν επίσης τη ζωή τους εξαιτίας των μαχών, του λιμού και των ασθενειών. Ο αριθμός των τραυματιών, αναπήρων και εκτοπισμένων ήταν πολύ μεγαλύτερος.
Η πανδημία γρίπης του 1918, η οποία ξεκίνησε τον τελευταίο χρόνο του πολέμου, εξαπλώθηκε γρήγορα λόγω των μετακινήσεων των στρατευμάτων και των πολυσύχναστων στρατοπέδων. Σύμφωνα με τα Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC), περίπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού, γύρω στα 500 εκατομμύρια άνθρωποι, μολύνθηκαν και τουλάχιστον 50 εκατομμύρια πέθαναν. Η πανδημία αφαίρεσε ακόμη περισσότερες ζωές από ό,τι ο ίδιος ο πόλεμος.
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί αποκαλείται «Πρώτος» Παγκόσμιος Πόλεμος;
Τότε αποκαλούνταν «ο Μεγάλος Πόλεμος». Όταν ξεκίνησε ένας δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος το 1939, το όνομα «Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος» έγινε κοινό για τον προηγούμενο.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Christopher Clark, The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914, Allen Lane, 2012.
- Imperial War Museums, “First World War” resources.
- Encyclopaedia Britannica, “World War I”.
- Encyclopaedia Britannica – World War I: Killed, wounded, and missing
- CDC – 1918 Pandemic (H1N1 virus)
- Imperial War Museums – How the Ottoman Empire entered the First World War
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *