Artuk Bey, Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde önemli görevler üstlenmiş bir Türkmen komutandı ve bir süre Kudüs’ün yönetimine getirilmişti. Oğulları Sökmen ve İlgazi, 12. yüzyılın başında Güneydoğu Anadolu’da kendi beyliklerini kurdular.
Kollar
Sökmen’in soyundan gelenler Hasankeyf merkezli kolu kurdu ve sonra Amid’i (Diyarbakır) aldı. İlgazi’nin soyundan gelenler ise Mardin ve Meyyâfârikîn’i (Silvan) yönetti. 12. yüzyılın sonunda Harput merkezli üçüncü bir kol ortaya çıktı.
Haçlılara karşı
İlgazi, 1119’da Halep yakınlarında Antakya Prinkepsliği’nin ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı; Haçlı kaynaklarında bu savaş “Kan Tarlası” (Ager Sanguinis) olarak geçer. Artuklular bu dönemde Musul ve Halep emirleriyle birlikte Haçlılara karşı mücadelede önemli rol oynadı.
Bilim ve mimari
Diyarbakır’daki Artuklu sarayında çalışan el-Cezerî, 1206’da tamamladığı ve otomatik makineleri anlatan ünlü kitabını Artuklu hükümdarına sundu. Batman Çayı üzerindeki Malabadi Köprüsü (1147), Hasankeyf köprüsü, Silvan ve Mardin’deki camiler ve medreseler Artuklu mimarisinin önemli örnekleridir.
Sona eriş
Hasankeyf–Amid kolu 1232’de Eyyûbîler, Harput kolu 1234’te Anadolu Selçukluları tarafından ortadan kaldırıldı. En uzun yaşayan Mardin kolu, Moğol ve Timur dönemlerini atlattıktan sonra 1409’da Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusuf tarafından sona erdirildi.
Artuk Bey’den Kudüs’ün Kaybına
Artuklu hanedanının adı, Büyük Selçuklu hizmetindeki Türkmen komutan Artuk bin Ekseb’den gelir. Artuk, Sultan Melikşah döneminde Anadolu ve Suriye’deki seferlere katıldı; 11. yüzyılın sonunda Selçuklu hükümdarı Tutuş’un yanında yer aldı ve Kudüs’ün idaresi onun ailesine verildi. Artuk 1091 dolaylarında öldü.
Oğulları Sökmen ve İlgazi bir süre Kudüs’ü yönetti. 1098’de Fâtımî ordusu şehri kuşatıp geri aldı; bu, Birinci Haçlı Seferi’nin Kudüs önlerine gelmesinden kısa bir süre öncesiydi. Kudüs’ü yitiren iki kardeş kuzeye çekildi: Sökmen, 12. yüzyılın başında Dicle kıyısındaki Hasankeyf’i elde etti; İlgazi ise Irak’ta Selçuklu valiliği yaptı, sonra Mardin ve çevresine yerleşti. Böylece tek bir aileden birden çok kol doğdu ve Artuklular Yukarı Mezopotamya’nın siyasi haritasında kalıcı bir yer edindi.
Haçlı Sınırında Harran ve Kan Tarlası
Artuklular, Haçlı devletlerinin doğu sınırında yaşıyordu ve bu konum onları sürekli bir mücadelenin içine itti. 1104’te Harran yakınlarında Sökmen ile Musul valisi Çökürmüş’ün orduları, Antakya Prinkepsi Bohemond ile Urfa Kontu I. Baudouin’in güçlerini yendi. Haçlıların Fırat’ın doğusuna doğru ilerleyişini yavaşlatan bu zafer, Urfa Kontluğu’nun sınırlarını sabitledi.
İlgazi’nin en bilinen başarısı ise 1119’da Halep çevresinde kazandığı zaferdir. Antakya Prinkepsi Roger’ın ordusu neredeyse tamamen yok edildi ve Roger savaşta öldü; Latin kaynakları bu çarpışmayı “Ager Sanguinis”, yani Kan Tarlası diye anar. İlgazi’nin yeğeni Belek, 1123’te Kudüs Kralı II. Baudouin’i esir aldı. Bu başarılar Artukluları İslam dünyasında tanınan bir güç yaptı; ancak ardından gelen yıllarda Zengîlerin yükselişi Haçlılara karşı önderliği başka bir hanedana taşıdı.
Hasankeyf–Amid Kolu
Hasankeyf kolu, Dicle’nin yüksek kayalıklarına oturan şehri başkent yaptı. Hasankeyf, Doğu ile Batı’yı bağlayan ticaret yolu üzerindeydi ve Artuklu döneminde kale, saray, cami ve köprülerle donatıldı. Dicle üzerindeki taş köprü ayakları, bu dönemden kalan en görünür izlerdendi.
Kolun ikinci merkezi Amid, yani bugünkü Diyarbakır’dı. Şehir 1183’te Selahaddin Eyyûbî tarafından kolun hükümdarı Nûreddin Muhammed’e verildi ve Artuklu hükümdarları böylece Eyyûbîlerin vassalı olarak yönetimi sürdürdü. Diyarbakır’ın siyah bazalt surları ve camileri Artuklu ve öncesi dönemlerin izlerini taşır. Kol, 1232’de Eyyûbî sultanı el-Kâmil’in Amid ve Hasankeyf’i almasıyla siyasi varlığını yitirdi. Hasankeyf ise yüzyıllar sonra Ilısu Barajı’nın 2019–2020’de su tutmasıyla sular altında kaldı; bazı yapılar yeni bir alana taşındı.
Mardin Kolu: En Uzun Ömürlü Dal
İlgazi’nin soyundan gelenler Mardin’i ve Meyyâfârikîn’i (bugünkü Silvan) yönetti. Mardin kolu, Artukluların en uzun ömürlüsü oldu; Zengîlerin, Eyyûbîlerin, Moğolların ve İlhanlıların hâkimiyeti altında yerel hükümdarlığını farklı vasallik biçimleriyle sürdürdü. Kolun hükümdarları genellikle güçlü komşulara bağlılık sunarak toprağın dokunulmaz kalmasını sağladı.
Mardin, Mezopotamya ovasına bakan kayalık bir yamaca kurulu, taş evleri ve medreseleriyle ünlü bir şehirdir. 1385’te yapılan Zinciriye (Sultan İsa) Medresesi bu dönemin önemli mimari eserlerindendir. Mardin kolu, 1409’da Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusuf’un şehri ele geçirmesiyle sona erdi. Harput’taki üçüncü kol ise 13. yüzyılın ilk yarısında Anadolu Selçuklularının hâkimiyetine girdi. Artuklu adı bugün Mardin Artuklu Üniversitesi’nde ve şehirdeki “Artuklu” ilçe adında yaşamaktadır.
Mühendislik, Bilim ve Mimari
Artuklu sarayı, bilim ve teknik alanında dikkate değer bir ortam sundu. Diyarbakır’da çalışan mühendis el-Cezerî, 1206’da tamamladığı “Kitâbü’l-hiyel” (Zekice Mekanik Aygıtlar Bilgisi) adlı eserini Artuklu hükümdarı Nâsırüddin Mahmûd’a ithaf etti. Kitap; su saatlerini, çeşmeleri, kaldıraçlı makineleri ve otomatik düzenekleri resimlerle anlatır ve orta çağ mühendisliğinin en önemli kaynaklarından biri sayılır. Krank mili ve piston gibi mekanik fikirlerin gelişim tarihi bu eserle birlikte anılır.
Mimaride Artuklular taş işçiliğiyle öne çıktı. Malabadi Köprüsü, Batman Çayı üzerinde geniş bir kemerle uzanır ve 1147 tarihli kabul edilir. Diyarbakır, Hasankeyf ve Mardin’deki camiler, medreseler ve hanlar, bölgenin kendine özgü taş kültürünü yansıtır. Bu mirasın bir kısmı bugün de kullanımdadır.
Artuklu Mirası Bugün Nasıl Okunuyor?
Artuklular, Anadolu’nun Türkleşme ve İslamlaşma sürecinin erken evrelerinde, Selçuklu öncesi ve sonrası arasında bir köprü rolü oynadı. Güneydoğu’daki Türkmen varlığı, onların kurduğu şehir ve vakıf düzenleri üzerinden kalıcılaştı. Arap, Kürt, Süryani ve Ermeni topluluklarının birlikte yaşadığı bu coğrafyada Artuklu yönetimi, yerel dinî ve etnik çeşitliliği çoğu dönemde olduğu gibi kabul etti.
Tarihçiler Artukluları genellikle büyük bir imparatorluk değil, güçlü komşular arasında denge kurmayı bilen küçük bir beylik olarak değerlendirir. Bu esnek siyaset, hanedanın üç yüzyıl boyunca varlığını sürdürmesini açıklayan önemli etkenlerden biridir. Mardin’in ve Diyarbakır’ın bugünkü tarihî dokusu, bu dengeli ve çok kültürlü geçmişin en somut tanığıdır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Artuklular” maddesi.
- Osman Turan, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi.
- Encyclopaedia Britannica, “Artuqid dynasty” maddesi.
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Artuklular”, “Artuk Bey” ve “Cezerî” maddeleri.
- Encyclopaedia Britannica, “Artuqid dynasty” ve “al-Jazarī” maddeleri.
- Steven Runciman, A History of the Crusades, cilt 2 (Harran ve Ager Sanguinis anlatıları).
Merak edilenler
Artuklular nedir? Artuklular, Selçuklu komutanı Artuk Bey’in oğulları tarafından 12. yüzyılın başında Güneydoğu Anadolu ve Yukarı Mezopotamya’da kuruldu.
Artuklular ne zaman kuruldu? Kuruluş: 1102 civarı.
Artuklular ne zaman sona erdi? Sona eriş: 1409, Mardin kolunun Karakoyunlularca ortadan kaldırılması.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir