Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γνώση που φωτίζει τον κόσμο

Οι Αρτούκιδες: Μια Τουρκμενική Δυναστεία που Έκυρσε τον Μαρντίν, τον Χασάνκεϊφ και τον Ντιγιαρμπακίρ για Τρία Αιώνες

Οι Αρτούκιδες ιδρύθηκαν στις αρχές του 12ου αιώνα στη νοτιοανατολική Ανατολία και την Άνω Μεσοποταμία από τους γιους του σελτζουκικού στρατηγού Αρτούκ Μπέι. Διαχωρίστηκαν σε κλάδους με έδρα τον Χασάνκεϊφ, τον Μαρντίν και τον Χαρπούτ. Γνωρίζονται για τις νίκες τους επί των Σταυροφόρων, κτίρια όπως η Γέφυρα Μαλαμπάντη και την προστασία τους στον διάσημο μηχανικό αλ-Τζαζάρι.

Οι Αρτούκιδες: Μια Τουρκμενική Δυναστεία που Έκυρσε τον Μαρντίν, τον Χασάνκεϊφ και τον Ντιγιαρμπακίρ για Τρία Αιώνες
Εικόνα: 13th century artist / Wikimedia Commons (Public domain)

Ο Αρτούκ Μπέι ήταν τουρκμενικός στρατηγός που κατέχει σημαντικές θέσεις υπό τον Μεγάλο Σελτζούκ Σουλτάν Μαλίκ-Σαχ και για ένα χρονικό διάστημα διέπει την Ιερουσαλήμ. Οι γιοί του Σόκμεν και Ιλγάζι ίδρυσαν τις δικές τους αρχηγείες στη νοτιοανατολική Ανατολία στις αρχές του 12ου αιώνα.

Κλάδοι

Οι απογόνους του Σόκμεν ίδρυσαν τον κλάδο με κέντρο τον Χασάνκεϊφ και αργότερα κατέλαβαν την Αμίντ (Ντιγιαρμπακίρ). Οι απογόνους του Ιλγάζι άρχισαν τον Μαρντίν και τη Μαγιαφαρικίν (Σίλβαν). Στο τέλος του 12ου αιώνα εμφανίστηκε τρίτος κλάδος, με κέντρο τον Χαρπούτ.

Εναντίον των Σταυροφόρων

Το 1119 κοντά στην Χαλέπι ο Ιλγάζι προσβάλει βαριά ήττα στον στρατό της Αρχηγείας της Αντιόχειας, μάχη γνωστή στις πηγές των Σταυροφόρων ως «Πεδίο Αίματος» (Ager Sanguinis). Οι Αρτούκιδες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη μάχη εναντίον των Σταυροφόρων μαζί με τους εμίρους της Μούσουλ και της Χαλέπης.

Επιστήμη και αρχιτεκτονική

Ο αλ-Τζαζάρι, που εργάστηκε στο αρτούκικο παλάτι στη Ντιγιαρμπακίρ, παρουσίασε το διάσημό του βιβλίο για αυτόματες μηχανές, ολοκληρωμένο το 1206, στον αρτούκικο άρχοντα. Η Γέφυρα Μαλαμπάντη πάνω από τον ποτάμι Μπάτμαν (1147), η γέφυρα στον Χασάνκεϊφ, και τζαμιά και μαντρασές στο Σίλβαν και τον Μαρντίν είναι σημαντικά παραδείγματα της αρτούκικης αρχιτεκτονικής.

Τέλος

Ο κλάδος Χασάνκεϊφ–Αμίντ εξαλείφθηκε από τους Αϊγουβίδες το 1232 και ο κλάδος Χαρπούτ από τους Σελτζούκους του Ρούμ το 1234. Ο μακροβιότερος κλάδος Μαρντίν ξεπέρασε τις εποχές των Μογγόλων και του Τιμούρ πριν τελειώσει το 1409 από τον άρχοντα των Καρά Κογιουνλού Καρά Γιούσεφ.

Από τον Αρτούκ Μπέι στην Απολεία της Ιερουσαλήμ

Η δυναστεία φέρει το όνομα από τον Αρτούκ ιμπν Εξέμπ, τουρκμενικό στρατηγό σε υπηρεσία των Μεγάλων Σελτζούκων. Ο Αρτούκ συμμετείχε σε εκστρατείες στην Ανατολία και τη Συρία υπό τον Σουλτάν Μαλίκ-Σαχ· στο τέλος του 11ου αιώνα στάθηκε δίπλα στον σελτζούκιο άρχοντα Τουτούς, και η διοίκηση της Ιερουσαλήμ委托θηκε στην οικογένειά του. Ο Αρτούκ πέθανε περίπου το 1091.

Οι γιοί του Σόκμεν και Ιλγάζι διέπειραν την Ιερουσαλήμ για ένα χρονικό διάστημα. Το 1098 φατιμιδικός στρατός πολιορκεί την πόλη και την ανακτά, λίγο πριν η Πρώτη Σταυροφορία φτάσει στην Ιερουσαλήμ. Μετά την απώλεια της πόλης οι δύο αδελφοί αναχώρησαν βόρεια: στις αρχές του 12ου αιώνα ο Σόκμεν κατέλαβε τον Χασάνκεϊφ στον Τίγρη, ενώ ο Ιλγάζι υπηρέτησε ως σελτζούκιος επαρχιακός διοικητής στο Ιράκ και αργότερα εγκαταστάθηκε στον Μαρντίν και την περιοχή του. Μια μόνο οικογένεια παράγει έτσι πολλαπλούς κλάδους, και οι Αρτούκιοι κερδίζουν μόνιμη θέση στον πολιτικό χάρτη της Άνω Μεσοποταμίας.

Χαρράν και το Πεδίο Αίματος στα Σύνορα των Σταυροφόρων

Οι Αρτούκιοι ζούσαν στα ανατολικά σύνορα των κρατών των Σταυροφόρων, και αυτή η θέση τους έτρεξε σε συνεχή αγώνα. Το 1104 κοντά στη Χαρράν οι στρατοί του Σόκμεν και του επαρχιακού διοικητή της Μούσουλ, Τζεκερμισ, ήττησαν τις δυνάμεις του Μποέμουντος, Πρίγκιπα της Αντιόχειας, και του Μπαλντουίν του Λε Μπουρ, Κόμητα της Εδέσσης. Η νίκη ελάττωσε την προώθηση των Σταυροφόρων ανατολικά του Ευφράτη και σταθεροποίησε τα σύνορα της Κομητείας της Εδέσσης.

Η πιο γνωστή επιτυχία του Ιλγάζι ήρθε το 1119 γύρω από την Χαλέπι. Ο στρατός του Ροζέ, Πρίγκιπα της Αντιόχειας, καταστράφηκε σχεδόν ολοκληρωτικά και ο Ροζέ πέθανε στη μάχη· οι λατινικές πηγές ονομάζουν τη σύρραξη «Ager Sanguinis», Πεδίο Αίματος. Ο ανιψιός του Ιλγάζι, Μπελέκ, αιχμαλωτίσασε τον Βασιλιά Μπαλντουίν Β΄ της Ιερουσαλήμ το 1123. Αυτές οι επιτυχίες έκαναν τους Αρτούκιοι αναγνωρισμένη δύναμη στον ισλαμικό κόσμο, αλλά στα επόμενα χρόνια η άνοδος των Τζεγγίδων μετέφερε την ηγεμονία εναντίον των Σταυροφόρων σε άλλη δυναστεία.

Ο Κλάδος Χασάνκεϊφ–Αμίντ

Ο κλάδος Χασάνκεϊφ έκανε την πόλη στους υψηλούς βράχους του Τίγρη την πρωτεύουσά του. Ο Χασάνκεϊφ βρισκόταν σε εμπορική διαδρομή που έδεδε Ανατολή και Δύση, και στην εποχή των Αρτούκιδων εξοπλίστηκε με ακρόπολη, παλάτια, τζαμιά και γέφυρες. Οι πέτρινες βάσεις γέφυρας πάνω από τον Τίγρη ήταν από τα πιο ορατές ίχνη που άφησαν από αυτή την περίοδο.

Δεύτερο κέντρο του κλάδου ήταν η Αμίντ, σήμερα Ντιγιαρμπακίρ. Το 1183 ο Σαλαχντίν δόθηκε την πόλη στον άρχοντα του κλάδου Νουρ ντίν Μουχάμεντ, και οι αρτούκικοι άρχοντες συνέχισαν να διέπουν ως ύποικοι των Αϊγουβίδων. Οι μαύροι βασαλτικοί τοίχοι και οι τζαμιά της Ντιγιαρμπακίρ φέρουν ίχνη της αρτούκικης και προγενέστερων περιόδων. Ο κλάδος χάσει την πολιτική του ύπαρξη το 1232 όταν ο Αϊγουβίδης σουλτάν αλ-Καμίλ κατέλαβε την Αμίντ και τον Χασάνκεϊφ. Αιώνες αργότερα ο ίδιος ο Χασάνκεϊφ βυθίστηκε κάτω από το νερό όταν η φράγμα του Ιλισού άρχισε να γεμίζει το 2019–2020· μερικά κτίρια μεταφέρθηκαν σε νέο τόπο.

Ο Κλάδος Μαρντίν: Η Μακροβιότερη Γραμμή

Οι απογόνους του Ιλγάζι άρχισαν τον Μαρντίν και τη Μαγιαφαρικίν (σήμερα Σίλβαν). Ο κλάδος Μαρντίν έγινε ο μακροβιότερος των Αρτούκιδων· υπό την επιρροή των Τζεγγίδων, Αϊγουβίδων, Μογγόλων και Ιλχανιδών κράτησε την τοπική του αρχή μέσω διαφόρων μορφών ύποικης σχέσης. Οι άρχοντές του προσέφεραν γενικά πιστότητα σε ισχυρούς γείτονες ώστε η γη τους να παραμείνει αθόρυβη.

Ο Μαρντίν είναι πόλη χτισμένη σε βραχώδες κλίμακα που κοιτάζει την μεσοποταμική πεδιάδα, διάσημη για τα πετρινά σπίτια και τις μαντρασές της. Η Μαντρασά Ζιτσιριγιέ (Σουλτάν Ισά), χτισμένη το 1385, είναι ένα από τα αξιοσημείωτα αρχιτεκτονικά έργα αυτής της περιόδου. Ο κλάδος Μαρντίν τελείωσε το 1409 όταν ο άρχοντας των Καρά Κογιουνλού Καρά Γιούσεφ κατέλαβε την πόλη. Ο τρίτος κλάδος, στον Χαρπούτ, pasó υπό τον έλεγχο των Ανατολικών Σελτζούκων στην πρώτη μισή του 13ου αιώνα. Το όνομα Αρτούκιοι ζει σήμερα στο Πανεπιστήμιο Αρτούκλου Μαρντίν και στην «Αρτούκλου» περιοχή της πόλης.

Μηχανική, Επιστήμη και Αρχιτεκτονική

Το αρτούκικο δικαστήριο πρόσφερε αξιοσημείωτο περιβάλλον για επιστήμη και τεχνολογία. Ο μηχανικός αλ-Τζαζάρι, που εργάστηκε στη Ντιγιαρμπακίρ, αφιέρωσε το «Βιβλίο Γνώσεωςengenious Mechanical Devices», ολοκληρωμένο το 1206, στον αρτούκικο άρχοντα Νασιρ ντίν Μαχμούντ. Το βιβλίο περιγράφει υδραυλικά ρολόγια, βρύσεις, μηχανές μοχλών και αυτόματες συσκευές με απεικονίσεις, και θεωρείται μια από τις σημαντικότερες πηγές της μεσαιωνικής μηχανικής. Η ιστορία μηχανικών ιδεών όπως ο κρανός και ο σφίγγας συζητείται συχνά παράλληλα με αυτό το έργο.

Στην αρχιτεκτονική οι Αρτούκιοι ξεχώρισαν για την πετροτεχνία τους. Η Γέφυρα Μαλαμπάντη ξεπερνά τον ποτάμι Μπάτμαν σε ένα ευρύ τόξο και ημερολογείται το 1147. Τζαμιά, μαντρασές και καραβανσεράια στη Ντιγιαρμπακίρ, Χασάνκεϊφ και Μαρντίν αντανακλούν την charakterιστική πετρινή κουλτούρα της περιοχής. Μέρος αυτής της κληρονομιάς εξακολουθεί να χρησιμοποιείται σήμερα.

Πώς Διαβάζεται Σήμερα η Κληρονομιά των Αρτούκιδων;

Σε πρώιμες φάσεις τουρκοποίησης και ισλαμισμού της Ανατολίας οι Αρτούκιοι λειτουργούσαν ως γέφυρα μεταξύ του προ-σελτζουκικού και μετα-σελτζουκικού κόσμου. Η τουρκμενική παρουσία στη νοτιοανατολία γίνεται μόνιμη μέσω των πόλεων και των συστημάτων βακούφ που ίδρυσαν. Σε αυτή τη γεωγραφία όπου αραβικές, κουρδικές, συριακές και αρμενικές κοινότητες ζούσαν μαζί, η αρτούκικη αρχή, όπως στις περισσότερες περιόδους, δέχθηκε την τοπική θρησκευτική και εθνική ποικιλία.

Οι ιστορικοί γενικά θεωρούν τους Αρτούκιοι όχι ως μεγάλη αυτοκρατορία αλλά ως μικρή αρχηγεία ικανή στην ισορροπία μεταξύ ισχυρών γειτόνων. Αυτή η ελαστική πολιτική είναι ένας από τους σημαντικούς παράγοντες που εξηγούν γιατί η δυναστεία επιβίωσε για τρία αιώνες. Το ιστορικό ύφασμα του Μαρντίν και της Ντιγιαρμπακίρ σήμερα είναι ο πιο ουσιαστικός μάρτυρας αυτής της ισορροπημένης και πολυπολιτισμικής παρελθόντος.

Πηγές και επιπλέον ανάγνωση

  1. Τουρκία Διάνε Βακφ Ισλάμ Ανσικλοπεδισι, «Αρτούκλουλαρ».
  2. Οσμάν Τουράν, Δογού Ανατολία Τούρκ Δεβлетлері Ταρίχι.
  3. Encyclopaedia Britannica, «Artuqid dynasty».
  4. Τουρκία Διάνε Foundation Encyclopaedia of Islam, entries «Αρτούκλουλαρ», «Αρτούκ Μπέι» και «Τζεζερί».
  5. Encyclopaedia Britannica, entries «Artuqid dynasty» και «al-Jazarī».
  6. Στέβεν Ράνσιμαν, A History of the Crusades, τ. 2 (απολογίες Χαρράν και Ager Sanguinis).
Κοινοποίηση
Ακολουθήστε το YulaHubΜάθετε πρώτοι τις σημαντικότερες ειδήσεις της ημέρας.
RSS

Αφήστε ένα σχόλιο

Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *