İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Anadolu Selçuklu Devleti: Anadolu’yu Türk Yurdu Yapan Devlet

Anadolu Selçuklu Devleti, Malazgirt’in ardından Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından kuruldu ve iki yüzyılı aşkın bir süre Anadolu’yu yönetti. Başkenti önce İznik, sonra Konya oldu. Kervansaraylar, medreseler ve ticaret yollarıyla 13. yüzyılın başında altın çağını yaşadı; 1243 Kösedağ yenilgisinden sonra Moğollara bağlandı ve 14. yüzyılın başında sona erdi.

Anadolu Selçuklu Devleti: Anadolu’yu Türk Yurdu Yapan Devlet
Fotoğraf: 1156-1192 artist / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

1071 Malazgirt zaferinden sonra Anadolu’ya gelen Türkmen boyları arasında Selçuklu hanedanından Kutalmışoğlu Süleyman Şah öne çıktı. İznik’i merkez yaparak bağımsız bir devlet kurdu. Bu devlet Batı kaynaklarında “Rum Sultanlığı” olarak da anılır.

Haçlılar ve Konya

Birinci Haçlı Seferi sırasında, 1097’de İznik kaybedildi. I. Kılıç Arslan başkenti Konya’ya taşıdı. 1176’da II. Kılıç Arslan, Miryokefalon’da Bizans İmparatoru I. Manuel Komnenos’u yendi; bu zafer Anadolu’nun Türk yurdu olduğunu kesinleştiren olay olarak değerlendirilir.

Altın çağ

13. yüzyılın başında Antalya (1207), Sinop (1214) ve Alanya (1221) alınarak devlet Akdeniz ve Karadeniz’e ulaştı. I. Alaeddin Keykubad döneminde ticaret yolları kervansaraylarla donatıldı; Konya, Kayseri ve Sivas önemli kültür merkezleri oldu. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî bu dönemde Konya’ya yerleşti.

Kösedağ ve son

1243’te Sivas yakınlarındaki Kösedağ’da Moğollara yenilen devlet, İlhanlıların denetimine girdi. Sultanlar zamanla etkisini yitirdi; Anadolu’da Karamanoğulları, Germiyanoğulları ve Osmanlılar gibi beylikler güçlendi. Devlet 14. yüzyılın başında, son sultan II. Mesud’un ölümüyle tarihe karıştı.

Mirası

Sultanhanı gibi kervansaraylar, Konya’daki İnce Minareli ve Karatay medreseleri, Sivas ve Divriği’deki yapılar Anadolu Selçuklu mimarisinin önemli örnekleridir. Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.

Babaî İsyanı: Kösedağ'dan önceki sarsıntı

1239–1240 yıllarında Amasya'daki Baba İlyas'ın müritlerinden Baba İshak'ın Kefersud (Adıyaman) yöresinde başlattığı büyük bir Türkmen ayaklanması patlak verdi. Moğol baskısıyla Anadolu'ya gelen göçebe toplulukların ekonomik sıkıntıları ve merkezî yönetime duydukları tepki isyanın arka planında yer alır. İsyancılar Malatya, Sivas ve Tokat çevresinde ilerledi; Selçuklu ordusu, kaynaklara göre ücretli Frank askerlerinin de katıldığı bir savaşla Kırşehir yakınlarında isyanı bastırdı. Babaî İsyanı devletin askerî gücünü ve Türkmenlerle ilişkisini zayıflattı. Birçok tarihçi, bu sarsıntının yalnız üç yıl sonra Kösedağ'da alınan yenilgide etkili olduğunu düşünür.

Moğol döneminde Pervane ve 1277 olayları

Kösedağ'dan sonra Anadolu Selçukluları vergi ödeyen bir yönetime dönüştü ve asıl güç vezirlerin eline geçti. Bunların en etkilisi Muînüddin Süleyman Pervane'ydi; hem Moğollarla hem Memlüklerle ilişkiyi idare etmeye çalıştı. 1277'de Memlük Sultanı Baybars, Elbistan'da bir Moğol-Selçuklu ordusunu yendi ve kısa süreliğine Kayseri'ye girdi. Moğolların bu olaydan Pervane'yi sorumlu tutması, onun aynı yıl idam edilmesiyle sonuçlandı. Aynı yıl Karamanoğlu Mehmed Bey Konya'yı kısa bir süre ele geçirdi; ona atfedilen "Türkçe dışında dil kullanılmasın" buyruğu ise rivayet olarak aktarılır.

Saray sanatı: Kubadabad çinileri

Beyşehir Gölü kıyısındaki Kubadabad Sarayı, 1230'larda I. Alaeddin Keykubad için yaptırıldı. Kazılarda ortaya çıkan yıldız ve haç biçimli çiniler; avcılar, müzisyenler, sfenksler, çift başlı kartallar ve çeşitli hayvan figürleriyle süslüdür. Bu çiniler, İslam sanatında figürlü bezemenin saray ortamında ne kadar canlı kullanıldığını gösterir. Buluntuların önemli bir kısmı bugün Konya'daki Karatay Medresesi Çini Eserler Müzesi'nde sergilenir. Selçuklu yapılarında görülen taş işçiliği, mukarnaslı taç kapılar ve sırlı tuğla bezemeler, sonraki beylik ve Osmanlı mimarisini de etkiledi.

Dil, edebiyat ve tarih yazımı

Anadolu Selçuklu sarayında resmî yazışma ve edebiyat dili büyük ölçüde Farsçaydı; ilim dili ise Arapçaydı. Mevlânâ'nın Mesnevî'si Farsça yazıldı. Devletin en ayrıntılı tarihi, İbn Bîbî'nin Farsça yazdığı "el-Evâmirü'l-Alâiyye"dir; eser 1192'den 1280'lere kadarki olayları anlatır ve sonradan Türkçeye de kısaltılarak aktarıldı. Halk arasında ise Türkçe konuşuluyordu. 13. yüzyılın sonlarından itibaren Anadolu'da Türkçe yazılmış eserler çoğaldı; Yunus Emre'nin şiirleri bu gelişmenin en tanınmış örnekleri arasındadır.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Türkiye Selçukluları” maddesi.
  2. Osman Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye.
  3. Encyclopaedia Britannica, “Sultanate of Rum” maddesi.
  4. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi – “Babaî İsyanı” ve “Türkiye Selçukluları” maddeleri
  5. Claude Cahen – Pre-Ottoman Turkey (Sidgwick & Jackson, 1968)
  6. İbn Bîbî – el-Evâmirü’l-Alâiyye fi’l-umûri’l-Alâiyye (Selçuknâme)

Merak edilenler

Anadolu Selçuklu Devleti nedir? Anadolu Selçuklu Devleti, Malazgirt’in ardından Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından kuruldu ve iki yüzyılı aşkın bir süre Anadolu’yu yönetti.

Anadolu Selçuklu Devleti ne zaman kuruldu? Kuruluş: 1077 civarı, Kutalmışoğlu Süleyman Şah.

Anadolu Selçuklu Devleti’nin başkenti neresiydi? Başkentleri: İznik, sonra Konya.

Anadolu Selçuklu Devleti’nin altın çağı ne zamandır? Altın çağ: I. Alaeddin Keykubad dönemi (1220 – 1237).

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir