Abbasiler, Hz. Peygamber’in amcası Abbas’ın soyundan gelen ve 750’de Emevileri yıkarak iktidara gelen hanedandır. Beş yüzyıla yakın süren Abbasi halifeliği, özellikle ilk yüzyılında İslam medeniyetinin bilim, sanat ve ticarette zirveye ulaştığı “altın çağ” ile özdeşleşir.
Bağdat: dünyanın merkezi
Halife Ebû Ca’fer el-Mansûr, 762’de Dicle Nehri kıyısında yuvarlak planlı yeni başkent Bağdat’ın temelini attı. Kısa sürede yüz binlerce nüfusa ulaşan şehir, Çin’den Endülüs’e uzanan ticaret yollarının kavşağı oldu. Hârûnürreşîd (786–809) döneminde Bağdat’ın zenginliği ve ihtişamı, Binbir Gece Masalları aracılığıyla dünya edebiyatına bile yansıdı.
Beytülhikme ve tercüme hareketi
Abbasi halifeleri, özellikle Me’mûn (813–833), bilime büyük destek verdi. Bağdat’taki Beytülhikme (Bilgelik Evi), bir kütüphane, tercüme bürosu ve araştırma merkezi olarak çalıştı. Aristoteles, Öklid, Batlamyus, Galenos ve Hipokrat gibi Yunan bilginlerinin eserleri ile Fars ve Hint kaynakları Arapçaya çevrildi. Hıristiyan, Yahudi, Sâbiî ve Müslüman âlimler bu çalışmalarda birlikte görev aldı; Huneyn b. İshak gibi çevirmenler yüzlerce eseri aktardı.
Bu birikim yalnızca korunmakla kalmadı, aşıldı:
- Matematik: Harezmî, cebir biliminin temelini attı; “algoritma” kelimesi onun adından gelir. Hint rakamları ve sıfır kavramı İslam dünyası aracılığıyla Avrupa’ya ulaştı.
- Astronomi: Bağdat ve Şam’da rasathaneler kuruldu, Dünya’nın çevresi ölçülmeye çalışıldı.
- Tıp: Hastaneler (bîmâristan) kuruldu; Râzî klinik gözlemleriyle tıbba yön verdi.
- Kâğıt: Orta Asya’dan öğrenilen kâğıt yapımı, Semerkant ve Bağdat’taki atölyelerle yayıldı; bu, kitabı ucuzlatıp bilginin yayılmasını hızlandırdı.
قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ“De ki: Bilenlerle bilmeyenler hiç bir olur mu?”
Türklerin yükselişi
Halife Mu’tasım (833–842), ordusunu büyük ölçüde Orta Asya’dan gelen Türk askerlerinden oluşturdu ve onlar için Sâmerrâ şehrini kurdurdu. Türk komutanlar zamanla devlet yönetiminde de etkili oldu. 1055’te Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in Bağdat’a girmesiyle Abbasi halifeleri, Selçukluların koruması altında dini liderliklerini sürdürdü.
Sonu
1258’de Hülagû komutasındaki Moğol ordusu Bağdat’ı yerle bir etti; kütüphanelerdeki sayısız eserin Dicle’ye atıldığı aktarılır. Abbasi halifeliği, Memlükler döneminde Kahire’de sembolik olarak 1517’ye kadar sürdü.
Abbasi devrimi (747–750)
Abbasiler, Hz. Peygamber’in amcası Abbas’ın soyundan geliyordu. Emevî yönetiminden hoşnutsuz olan geniş kesimleri — Arap olmayan Müslümanları (mevâlî), Hz. Ali taraftarlarını ve Horasan’daki Arap yerleşimcileri — “Ehl-i Beyt’ten razı olunacak birine” bağlılık çağrısıyla bir araya getirdiler. Horasan’da Ebû Müslim önderliğinde 747’de siyah bayraklarla başlayan ayaklanma hızla yayıldı. 750’de Dicle’nin kolu Büyük Zap kıyısındaki savaşta son Emevî halifesi II. Mervan yenildi ve Ebu’l-Abbas es-Seffâh ilk Abbasi halifesi oldu. Devrimden sonra Emevî ailesinin büyük kısmı öldürüldü; kaçmayı başaran Abdurrahman ise Endülüs’te yeni bir Emevî devleti kurdu.
Harun Reşid ve “Bin Bir Gece”nin Bağdat’ı
Harun Reşid (786–809) dönemi, Bağdat’ın ihtişamının simgesi oldu. Halifenin adı, sonradan derlenen Bin Bir Gece Masalları’nın pek çok hikâyesinde geçer. Gerçek tarihte bu dönem, Bermekî ailesinden vezirlerin yönetiminde güçlü bir bürokrasinin, gelişen ticaretin ve parlak bir saray kültürünün çağıdır. Frank kaynakları, Harun Reşid’in Charlemagne’a 802’de Ebu’l-Abbas adlı bir fil, 807’de ise saatleri çalan mekanik bir su saati gönderdiğini kaydeder. Halifenin eşi Zübeyde Hatun, hacıların susuzluk çektiği Mekke ve Arafat’a su getiren kanalları yaptırdı; “Ayn-ı Zübeyde” adıyla bilinen bu su yolu, yüzyıllarca kullanıldı.
Fıkıh mezhepleri ve ilim hayatı
Abbasi dönemi, İslam düşüncesinin temel kurumlarının şekillendiği çağdır. Bugün Sünnî dünyada yaygın olan dört fıkıh mezhebinin imamları — Ebû Hanîfe (ö. 767), İmam Mâlik (ö. 795), İmam Şâfiî (ö. 820) ve Ahmed bin Hanbel (ö. 855) — bu dönemde yaşadı. Şiî düşüncede de Câ‘fer es-Sâdık (ö. 765) gibi büyük âlimler Abbasilerin ilk yıllarında eser verdi. 833–848 yılları arasında halifelerin Mu‘tezile’nin görüşlerini resmî görüş olarak dayatmaya çalıştığı “Mihne” dönemi, Ahmed bin Hanbel gibi âlimlerin direnişiyle sona erdi; bu olay, dinî bilginin siyasi otoriteden bağımsız kalması gerektiği fikrini güçlendirdi.
Kâğıt, para ve ticaret
Bağdat’ta 8. yüzyılın sonunda kâğıt imalathaneleri kuruldu; bu sayede kitap çoğaldı ve sahaflar çarşısı şehrin en canlı yerlerinden biri oldu. Ticaret ağları Çin’den Doğu Afrika’ya, Hindistan’dan İskandinavya’ya uzanıyordu. Tüccarların uzak şehirlerde ödeme yapmak için kullandığı yazılı belgeye “sakk” deniyordu; birçok dilbilimci, Avrupa dillerindeki “çek” (cheque) kelimesinin bu kökle ilişkili olduğunu düşünür.
Gölgede kalan halifeler (945–1258)
10. yüzyılın ortasından itibaren Abbasi halifeleri siyasi güçlerini büyük ölçüde kaybetti. 945’te İranlı Şiî Büveyhîler Bağdat’a girerek yönetimi fiilen ele geçirdi; halife dinî bir sembol olarak yerinde bırakıldı. 1055’te Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey Bağdat’a girip Büveyhî hâkimiyetine son verdi ve halife ona “Doğunun ve Batının Sultanı” unvanını verdi. Bu tarihten sonra siyasi ve askerî güç sultanlarda, dinî ve sembolik otorite ise halifede toplandı. Bu “halife-sultan” iş bölümü, sonraki İslam devletlerinin siyasi düşüncesini derinden etkiledi. 12. yüzyılın sonunda Halife Nâsır li-Dînillâh, halifeliğin itibarını yeniden yükseltmeye çalıştıysa da 1258’de Moğolların Bağdat’ı yıkmasıyla Bağdat Abbasi halifeliği sona erdi.
Sık sorulan sorular
Beytülhikme’den bugüne bir şey kaldı mı?
Binanın kendisi günümüze ulaşmadı. Ancak orada çevrilen ve yazılan eserler, daha sonra Endülüs ve Sicilya üzerinden Latinceye aktarılarak Avrupa Rönesansı’nı derinden etkiledi.
“Algoritma” kelimesi gerçekten Harezmî’den mi geliyor?
Evet. Harezmî’nin adının Latince yazılışı olan “Algoritmi”, zamanla adım adım hesaplama yöntemlerinin genel adı oldu.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Abbâsîler”, “Beytülhikme”, “Hârizmî” maddeleri.
- Dimitri Gutas, Greek Thought, Arabic Culture.
- Jim Al-Khalili, The House of Wisdom.
- Encyclopaedia Britannica, “Abbasid caliphate”.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir