Emeviler, Hz. Ali’nin 661’deki şehadetinin ardından Muâviye b. Ebû Süfyân’ın halifeliğiyle başlayan ve yaklaşık doksan yıl süren İslam hanedanıdır. Başkenti Şam olan Emeviler, halifeliği seçimle değil babadan oğula geçen bir saltanata dönüştürdü. Bu dönemde İslam devleti, tarihinin en geniş sınırlarına ulaştı ve gerçek bir imparatorluk teşkilatı kazandı.
Büyük fetihler
- Kuzey Afrika ve Endülüs: Mağrib’in fethinin ardından 711’de Târık b. Ziyâd komutasındaki ordu Cebelitarık Boğazı’nı geçti; kısa sürede İber Yarımadası’nın büyük bölümü İslam topraklarına katıldı. Cebelitarık (Cebel-i Târık) adı bugün de bu komutanı hatırlatır.
- Maveraünnehir: Kuteybe b. Müslim, Buhara ve Semerkant’ı içine alan Orta Asya topraklarına ilerledi. Bu bölge daha sonra Türklerin İslam’la tanıştığı önemli bir köprü oldu.
- Sind: Muhammed b. Kâsım ile İndus Nehri havzasına ulaşıldı.
Batıda ilerleyiş, 732’de Fransa’daki Puvatya (Poitiers) Savaşı’yla durdu.
Devletin kurumsallaşması
Halife Abdülmelik b. Mervân (685–705) döneminde devlet kayıtları Yunanca ve Farsçadan Arapçaya çevrildi ve ilk İslami altın ve gümüş paralar basıldı. Posta teşkilatı geliştirildi. Kudüs’te 691–692’de tamamlanan Kubbetü’s-Sahra, bugün ayakta olan en eski İslam mimarisi şaheseri kabul edilir. Velid b. Abdülmelik döneminde inşa edilen Şam’daki Emeviye Camii ise mozaikleriyle ünlüdür.
Kerbela trajedisi
680’de Hz. Peygamber’in torunu Hz. Hüseyin ve yakınlarının Kerbela’da Yezid’in ordusu tarafından şehit edilmesi, İslam tarihinin en acı olaylarından biridir. Bu olay bütün Müslümanların hafızasında derin bir yara olarak kalmış, özellikle Şii gelenekte Muharrem ayında anılan merkezî bir hatıraya dönüşmüştür.
Ömer b. Abdülaziz: adaletin simgesi
Emevi döneminde Arap olmayan Müslümanlara (mevâlî) karşı yapılan ayrımcılık ve ağır vergiler büyük hoşnutsuzluk yarattı. Halife Ömer b. Abdülaziz (717–720), kısa hükümdarlığında bu haksızlıkları gidermeye çalıştı, yeni Müslüman olanlardan alınan haksız vergileri kaldırdı ve hadislerin derlenmesini emretti. Adaleti ve sade yaşamı nedeniyle kendisine “beşinci râşid halife” denir. Onun anlayışı, Kur’an’ın insanlar arasındaki eşitlik vurgusuna dayanıyordu:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ ﴿١٣﴾“Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ile bir dişiden yarattık ve birbirinizle tanışasınız diye sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Allah katında en değerli olanınız, O’na karşı en saygılı olanınızdır. Şüphesiz Allah her şeyi bilendir, her şeyden haberdardır.”
Hanedanın sonu ve Endülüs’teki devamı
Mevâlînin hoşnutsuzluğu, kabile çekişmeleri ve Hz. Peygamber’in ailesine yapılan haksızlıklara duyulan tepki, Horasan’da başlayan Abbasi hareketini güçlendirdi. 750’deki Zab Savaşı’yla Emevi hanedanı yıkıldı. Katliamdan kurtulan Emevi prensi I. Abdurrahman, 756’da Endülüs’e geçerek Kurtuba (Córdoba) merkezli Endülüs Emevi Devleti’ni kurdu; bu devlet Avrupa’nın en parlak kültür merkezlerinden birine dönüştü.
Muâviye ve Şam’ın başkent oluşu
Emevî Devleti’nin kurucusu Muâviye bin Ebû Süfyân, Hz. Ömer döneminden beri Suriye valisiydi. 661’de halife olunca başkenti Medine’den Şam’a taşıdı. Bizans’ın idari geleneğini iyi tanıyan Suriye’nin yerel bürokratlarını yönetimde kullandı, düzenli bir ordu ve donanma kurdu. Muâviye’nin, oğlu Yezid’i veliaht göstermesi ise halifeliği seçimle gelen bir makam olmaktan çıkarıp hanedan yönetimine dönüştürdü; bu karar İslam tarihinde uzun süre tartışıldı.
Abdülmelik’in reformları: Arapça ve İslam sikkeleri
Halife Abdülmelik bin Mervân (685–705), devleti köklü biçimde yeniden düzenledi. Daha önce Yunanca ve Farsça tutulan divan kayıtları Arapçaya çevrildi; böylece Arapça imparatorluğun resmî dili oldu. 696–697 yıllarında üzerinde resim değil yalnızca Kur’an ayetleri ve dinî ifadeler bulunan ilk tamamen İslami altın dinarlar ve gümüş dirhemler basıldı. Bu sikkeler, İslam sanatında yazının ön plana çıkışının da erken bir örneğidir.
Mimari: Kubbetü’s-Sahra’dan çöl saraylarına
Abdülmelik’in Kudüs’te yaptırdığı Kubbetü’s-Sahra (691–692), günümüze ulaşan en eski büyük İslam yapısıdır; sekizgen planı, altın kubbesi ve mozaikleri ile bugün de ayaktadır. Oğlu I. Velid’in yaptırdığı Şam Emevî Camii (705–715), geniş avlusu ve görkemli mozaikleriyle sonraki pek çok caminin örneği oldu. Emevî prensleri, Ürdün ve Suriye çöllerinde av ve dinlenme için saraylar da inşa etti; duvar resimleriyle ünlü Kusayr Amra, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.
Mevâlî meselesi
Fetihlerle birlikte İran, Irak, Mısır ve Orta Asya’da milyonlarca insan Müslüman oldu. Ancak Emevî yönetiminde Arap olmayan bu Müslümanlar (mevâlî), vergi ve askerî maaş konusunda zaman zaman Araplardan farklı muameleye maruz kaldı. İslam’ın eşitlik ilkesiyle çelişen bu durum, geniş bir hoşnutsuzluk yarattı. Ömer bin Abdülaziz’in reformları bu adaletsizliği gidermeye çalıştı; ancak sorun tamamen çözülemedi ve sonunda Abbasi devriminin en önemli sebeplerinden biri oldu.
Kültür ve ilim hayatının başlangıcı
Emevî dönemi, İslam ilimlerinin temellerinin atıldığı yıllardır. Basra ve Kûfe’de Arap dilinin kuralları ilk kez sistemli biçimde incelenmeye başlandı; Kur’an’ın doğru okunmasını sağlamak için harflere nokta ve hareke işaretleri eklendi. Hadislerin yazıya geçirilmesini teşvik eden ilk resmî adımlar Ömer bin Abdülaziz döneminde atıldı. Basralı Hasan-ı Basrî (ö. 728), zühd ve ahlak üzerine sözleriyle sonraki tasavvuf geleneğinin öncülerinden sayıldı. Saray çevresinde Cerîr, Ferazdak ve Ahtal gibi şairler, birbirleriyle girdikleri şiir atışmalarıyla Arap edebiyatının unutulmaz eserlerini verdi.
Sık sorulan sorular
Emeviler neden “Emevi” diye anılır?
Hanedan, Kureyş kabilesinin Ümeyyeoğulları koluna mensuptur; “Emevi” adı bu atadan gelir.
Kubbetü’s-Sahra ile Mescid-i Aksâ aynı yapı mı?
Hayır. İkisi de Kudüs’teki Harem-i Şerif alanındadır; altın kubbeli sekizgen yapı Kubbetü’s-Sahra, güney taraftaki büyük cami ise Mescid-i Aksâ’dır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Emevîler”, “Ömer b. Abdülazîz”, “Kubbetüssahre” maddeleri.
- Taberî, Târîhu’r-rusül ve’l-mülûk.
- Hugh Kennedy, The Prophet and the Age of the Caliphates.
- Encyclopaedia Britannica, “Umayyad dynasty”.
Merak edilenler
Emevî Halifeliği nedir? Emevî Halifeliği, 661’de Muâviye b. Ebû Süfyân tarafından kuruldu ve merkezi Şam idi.
Emevî Halifeliği ne zaman kuruldu? Kuruluş: 661, Muâviye b. Ebû Süfyân.
Emevî Halifeliği’nin başkenti neresiydi? Başkent: Şam.
Emevî Halifeliği en geniş sınırlarına ne zaman ulaştı? En geniş sınırlar: İspanya’dan İndus vadisine.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir