Usturlap (astrolab), gökyüzünün iki boyutlu bir haritası ile ölçüm aletini bir araya getiren, genellikle pirinçten yapılmış elde taşınabilir bir araçtır. Saati bulmak, güneşin ve yıldızların konumunu hesaplamak, enlem belirlemek ve yüksekliği ölçmek gibi pek çok işi gördüğü için bazen “Orta Çağın bilgisayarı” olarak anılır.
Kökeni
Usturlabın temelindeki matematik, gök küresinin düz bir yüzeye izdüşümüne (stereografik izdüşüm) dayanır ve Antik Yunan’da Hipparkhos ile Batlamyus’un çalışmalarına kadar uzanır. Bilinen en eski usturlap kılavuzlarından biri, 6. yüzyılda İskenderiyeli Yahya en-Nahvî (John Philoponus) tarafından yazılmıştır.
İslam dünyasının katkıları
Usturlap, İslam dünyasında hem bilimsel bir araç hem de bir sanat eseri hâline geldi. Kaynaklara göre İslam dünyasında ilk usturlabı yapan kişi 8. yüzyılda yaşamış el-Fezârî’dir. 10. yüzyılda Halep’te yaşayan Meryem el-İclî, Hamdânî hükümdarı Seyfüddevle’nin sarayında usturlap yapımıyla tanınmış bir ustaydı. 11. yüzyılda Endülüs’ün Tuleytula (Toledo) şehrinde yaşayan ez-Zerkâlî, tek bir levhayla her enlemde kullanılabilen “evrensel usturlabı” geliştirdi. Bîrûnî gibi bilginler de usturlabın türleri ve kullanımı üzerine kapsamlı eserler yazdı.
İslam dünyasında usturlap özellikle dinî ihtiyaçlar için değerliydi: Namaz vakitlerini belirlemek, kıble yönünü bulmak ve Ramazan ayının başlangıcını hesaplamak için kullanılıyordu. Camilerde bu hesaplamaları yapan “muvakkit” adlı görevliler usturlap kullanırdı.
Parçaları ve çalışma mantığı
- Ana gövde (mater): Kenarında derece ve saat ölçekleri bulunan çukur disk.
- Enlem levhaları: Belirli bir enlem için ufuk, yükseklik ve yön çizgilerinin işlendiği değiştirilebilir levhalar.
- Örümcek (ankebut): Parlak yıldızları gösteren uçlu, oyulmuş üst disk; döndürülerek gökyüzünün hareketi canlandırılır.
- Gözetleme cetveli (alidade): Arka yüzde, güneşin ya da bir yıldızın yüksekliğini ölçmeye yarayan nişangâhlı cetvel.
Kullanıcı önce bir yıldızın ya da güneşin ufuktan yüksekliğini ölçer, ardından örümceği bu yüksekliğe denk gelecek şekilde çevirir. Böylece o anki saat ve gökyüzünün konumu aletten okunabilir.
Avrupa’ya yolculuk
Usturlap bilgisi, Endülüs üzerinden Avrupa’ya geçti; aletlerin üzerindeki pek çok yıldız adı bugün de Arapça kökenlidir (Aldebaran, Altair, Vega gibi). İngiliz şair Geoffrey Chaucer, 14. yüzyılın sonunda oğlu için usturlabın kullanımını anlatan bir kılavuz yazmıştır. Bugün en zengin usturlap koleksiyonlarından biri Oxford Bilim Tarihi Müzesi’nde bulunuyor.
Usturlap ne işe yarardı? Günlük kullanım alanları
Usturlap, gökyüzünün iki boyutlu bir modelini taşıyan çok amaçlı bir hesap aletiydi. Kullanıcı, bir yıldızın ya da Güneş'in ufuktan yüksekliğini ölçüp aletin parçalarını buna göre çevirerek pek çok soruya cevap bulabiliyordu.
- Saati bulmak: Gündüz Güneş'in, gece ise parlak yıldızların yüksekliği ölçülerek yerel saat belirlenebiliyordu.
- Namaz vakitleri: İslam dünyasında muvakkitler, yani vakit belirlemekle görevli astronomlar, usturlabı namaz vakitlerini hesaplamak için kullanırdı.
- Enlemi belirlemek: Gök cisimlerinin en yüksek noktadaki açısından bulunulan yerin enlemi hesaplanabiliyordu.
- Yükseklik ve uzaklık ölçmek: Arka yüzdeki gölge kareleri sayesinde bir binanın ya da kulenin yüksekliği basit oranlarla tahmin edilebiliyordu.
Usturlabı bugün nerede görebilirsiniz?
Usturlaplar bugün dünyanın önde gelen bilim tarihi müzelerinde sergileniyor. İngiltere'deki Oxford Üniversitesi Bilim Tarihi Müzesi, İslam dünyası ve Avrupa'dan usturlaplarla dünyanın en kapsamlı koleksiyonlarından birine sahiptir ve koleksiyonun bir kısmını çevrim içi olarak da incelemeye açar.
Türkiye'de ise İstanbul Gülhane Parkı'ndaki İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi, Prof. Dr. Fuat Sezgin'in öncülüğünde 2008'de açıldı; burada tarihî kaynaklara dayanılarak yapılmış usturlap ve diğer gözlem aletlerinin modelleri görülebilir. Bu müzeler, aletin yalnızca nasıl göründüğünü değil, hangi bilgi birikimiyle üretildiğini de anlamak için iyi bir başlangıç noktasıdır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Usturlap” maddesi.
- History of Science Museum, University of Oxford, astrolab koleksiyonu ve “What is an astrolabe?”.
- King, D. A., “In Synchrony with the Heavens: Studies in Astronomical Timekeeping and Instrumentation in Medieval Islamic Civilization”, Brill (2004–2005).
- Bîrûnî, “Kitâbü’t-Tefhîm li-Evâili Sınâati’t-Tencîm”.
- History of Science Museum, Oxford – Astrolabe koleksiyonu
- Encyclopaedia Britannica – Astrolabe
- İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi (İstanbul)
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir