İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Türkiye Cumhuriyeti: Kuruluşundan Bugüne Kısa Bir Tarih

Türkiye Cumhuriyeti, Millî Mücadele’nin ardından 29 Ekim 1923’te ilan edildi. Başkent Ankara oldu, Mustafa Kemal Atatürk ilk cumhurbaşkanı seçildi. Hilafetin kaldırılması, harf ve medeni kanun devrimleri ve kadınlara seçme-seçilme hakkıyla modern bir ulus devlet kuruldu. 1946’da çok partili hayata geçen Türkiye, NATO ve Avrupa Konseyi üyesidir.

Türkiye Cumhuriyeti: Kuruluşundan Bugüne Kısa Bir Tarih
Fotoğraf: MODIS Land Rapid Response Team, NASA GSFC / Wikimedia Commons (Public domain)

Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda Osmanlı Devleti’nin topraklarının işgal edilmesi üzerine Anadolu’da başlayan Millî Mücadele, 23 Nisan 1920’de Ankara’da açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin önderliğinde sürdürüldü. Sakarya Meydan Muharebesi (1921) ve Büyük Taarruz (1922) ile kazanılan zaferin ardından 1 Kasım 1922’de saltanat kaldırıldı.

Lozan ve cumhuriyetin ilanı

24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması yeni Türk devletinin sınırlarını ve bağımsızlığını uluslararası alanda tescil etti. 13 Ekim 1923’te Ankara başkent yapıldı; 29 Ekim 1923’te cumhuriyet ilan edildi ve Mustafa Kemal Paşa oybirliğiyle ilk cumhurbaşkanı seçildi.

Devrimler dönemi

3 Mart 1924’te hilafet kaldırıldı ve eğitim Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile tek çatı altında toplandı. 1926’da Türk Medeni Kanunu kabul edildi; 1928’de Arap harflerinin yerine Latin kökenli yeni Türk alfabesi getirildi. Kadınlar 1930’da belediye, 1934’te milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazandı; aynı yıl Soyadı Kanunu çıkarıldı. Bu dönemde ölçü birimleri, takvim ve kılık kıyafet alanlarında da köklü düzenlemeler yapıldı.

Ankara’daki Anıtkabir
Atatürk’ün ebedî istirahatgâhı Anıtkabir, Ankara · Diego Delso / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Çok partili hayat ve Batı ile ilişkiler

Atatürk’ün 10 Kasım 1938’deki ölümünün ardından İsmet İnönü cumhurbaşkanı oldu. Türkiye İkinci Dünya Savaşı’nın büyük bölümünde tarafsız kaldı ve 1945’te Birleşmiş Milletler’in kurucu üyeleri arasında yer aldı. 1946’da çok partili hayata geçildi; 1950 seçimleriyle iktidar ilk kez sandık yoluyla el değiştirdi. Türkiye 1949’da Avrupa Konseyi’ne, 1952’de NATO’ya katıldı; 1999’da Avrupa Birliği’ne aday ülke oldu.

Yakın dönem

Cumhuriyet tarihinde 1960, 1971 ve 1980’de askerî müdahaleler yaşandı; 1982 Anayasası bugün de yürürlüktedir. 2017 halk oylamasıyla kabul edilen anayasa değişikliğiyle 2018’de cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemine geçildi. Türkiye, 85 milyonu aşan nüfusuyla Avrupa ile Asya arasında köprü konumunda, G20 üyesi bir ülkedir.

Ekonominin ilk yılları

Cumhuriyet ilan edilmeden önce, 17 Şubat 1923'te toplanan İzmir İktisat Kongresi yeni devletin ekonomi önceliklerini tartıştı. 1925'te köylünün üzerinde ağır bir yük olan aşar vergisi kaldırıldı. 1929 dünya ekonomik bunalımının ardından devlet sanayileşmede daha etkin rol üstlendi: 1933'te Sümerbank, 1935'te Etibank kuruldu ve 1934'te Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulamaya konuldu. Dokuma, şeker, kâğıt ve cam fabrikaları bu dönemde Anadolu'nun farklı kentlerinde açıldı.

Nüfus ve sayımlar

Cumhuriyetin ilk genel nüfus sayımı 28 Ekim 1927'de yapıldı ve ülke nüfusu yaklaşık 13,6 milyon olarak belirlendi. O tarihten beri nüfus altı kattan fazla arttı. 2007'den bu yana sayımlar, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi ile her yıl yapılıyor; TÜİK'in açıkladığı 2024 sonucuna göre nüfus 85,6 milyonu aştı. Nüfusun büyük bölümü artık kentlerde yaşıyor ve İstanbul, Ankara ve İzmir en kalabalık iller arasında yer alıyor.

Kültür mirası

Türkiye, Anadolu'nun binlerce yıllık birikimi sayesinde zengin bir kültür mirasına sahiptir. İstanbul'un Tarihî Alanları, Göreme ve Kapadokya ile Hattuşa, 1985–1986'da UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne giren ilk Türk varlıkları arasındaydı. Sonraki yıllarda Göbeklitepe, Efes, Afrodisias, Arslantepe ve Gordion gibi alanlar da listeye eklendi; böylece Türkiye'deki dünya mirası sayısı yirmiyi aştı. Bunların yanında pek çok gelenek, UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras listelerinde yer alır.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Türk Tarih Kurumu, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi yayınları.
  2. T.C. Cumhurbaşkanlığı, “Türkiye Cumhuriyeti’nin Kuruluşu”.
  3. TBMM, “Meclis Tarihi”.
  4. Encyclopaedia Britannica, “Turkey: History”.
  5. TÜİK – "Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2024" ve "Genel Nüfus Sayımları, 1927–2000"
  6. UNESCO Dünya Mirası Merkezi – "Türkiye" ülke sayfası

Merak edilenler

Türkiye Cumhuriyeti ne zaman kuruldu? Türkiye Cumhuriyeti 29 Ekim 1923’te Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin cumhuriyeti ilan etmesiyle kuruldu.

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu kimdir? Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk’tür.

Türkiye’nin başkenti ne zaman Ankara oldu? Ankara, cumhuriyetin ilanından kısa süre önce, 13 Ekim 1923’te başkent oldu.

Türkiye Büyük Millet Meclisi ne zaman açıldı? TBMM 23 Nisan 1920’de Ankara’da açıldı; bu tarih Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak kutlanır.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir