Uzun süre insanlığın önce yerleşik hayata geçtiği, tarım yaptığı ve ancak ondan sonra tapınaklar inşa ettiği düşünüldü. Şanlıurfa yakınlarındaki Göbeklitepe bu sıralamayı alt üst etti.
Ne zaman ve kimler yaptı?
Alandaki en eski yapılar yaklaşık MÖ 9600'lere, yani günümüzden 11 bin 600 yıl öncesine tarihlenir. Bu, İngiltere'deki Stonehenge'den 6 bin yıldan, Mısır piramitlerinden 7 bin yıldan daha eski demektir. Üstelik onu inşa edenler henüz çiftçi değil, avcı-toplayıcı topluluklardı.
Taşa işlenmiş bir dünya
Göbeklitepe'nin en etkileyici unsurları, daireler hâlinde dizilmiş, bazıları 5 metreyi aşan T biçimli dikilitaşlardır. Bu taşların birçoğunda insan kolları ve elleri ile tilki, yaban domuzu, yılan, akrep ve akbaba gibi hayvan kabartmaları bulunur. Bilim insanları T biçimli taşların stilize insan figürleri olduğunu düşünüyor.
Keşfin hikâyesi
Alan 1960'larda yapılan bir yüzey araştırmasında fark edildi, ancak önemi 1995'te Alman arkeolog Klaus Schmidt'in başlattığı kazılarla anlaşıldı. Göbeklitepe 2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi. Yakındaki Karahantepe ve diğer "Taş Tepeler" alanlarında süren kazılar, bölgenin insanlık tarihinin en önemli sahnelerinden biri olduğunu gösteriyor.
Ziyaret notu
Şanlıurfa merkezine yaklaşık yarım saat uzaklıktaki alanda ziyaretçiler, koruma çatısı altındaki yürüme yollarından yapıları görebilir. Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi'ndeki buluntular gezinin mükemmel bir tamamlayıcısıdır.
Göbeklitepe neden “tarihi yeniden yazdı” denir?
Arkeolojide uzun süre kabul gören görüşe göre insanlar önce tarıma geçti, ardından köylere yerleşti ve ancak artı ürün oluştuktan sonra büyük ortak yapılar inşa edebildi. Göbeklitepe'yi kazan Klaus Schmidt bu sıralamanın tersine dönmüş olabileceğini öne sürdü: Avcı-toplayıcıların büyük ortak yapılar için bir araya gelmesi, düzenli besin ihtiyacını artırmış ve tarıma geçişi hızlandırmış olabilirdi. Bu fikir, bölgenin coğrafyasıyla da örtüşür. Genetik araştırmalar, ilk evcilleştirilen buğday türlerinden siyez buğdayının yabani atalarının Göbeklitepe'ye yakın Karacadağ eteklerinde evcilleştirildiğine işaret eder. Yani anıtsal taş yapılar ile ilk tarım denemeleri aynı bölgede ve aşağı yukarı aynı dönemde ortaya çıktı.
Katmanlar: En eski daireler ve sonraki yapılar
Kazıcılar alandaki yapıları iki ana katmanda inceler. En eski ve en etkileyici olan katmanda, çapları 10 ile 30 metre arasında değişen büyük daire ya da oval biçimli yapılar yer alır. Bunlar kazı raporlarında A, B, C ve D harfleriyle anılır. Her birinin ortasında karşılıklı duran iki büyük dikilitaş, çevresinde ise taş duvarlara yerleştirilmiş daha küçük dikilitaşlar bulunur. Daha geç döneme ait üst katmanda ise yapılar küçülür, köşeli plana geçilir ve dikilitaşlar da kısalır. D yapısının ortasındaki 18 numaralı dikilitaş özellikle ünlüdür: Gövdesinde kollar, eller, bir kemer ve kemerden sarkan tilki postunu andıran bir örtü işlenmiştir. Bu ayrıntı, T biçimli taşların insan ya da insansı varlıkları temsil ettiği görüşünü güçlendirir.
Dev taşlar nasıl kesildi ve taşındı?
Göbeklitepe'nin dikilitaşları, tepenin hemen çevresindeki kireç taşı ana kayadan çıkarıldı. Bugün alanın yakınındaki taş ocağında, kayadan tam ayrılmadan bırakılmış yaklaşık 7 metre uzunluğunda yarım bir dikilitaş görülebilir; bu buluntu, taşların yerinde nasıl oyulduğunu gösteren en açık kanıttır. O dönemde metal alet yoktu; işçiler çakmaktaşından yapılmış aletler ve sert taş çekiçlerle çalıştı. En büyük dikilitaşların birkaç ton, bazılarının daha da ağır olduğu tahmin edilir. Bu taşları kesmek, taşımak ve dik tutmak için çok sayıda insanın uzun süre birlikte çalışması gerekiyordu. Bu da Göbeklitepe'yi yalnızca bir sanat eseri değil, aynı zamanda erken bir toplumsal örgütlenmenin kanıtı yapar.
Hayvan kabartmaları ne anlatıyor?
Dikilitaşlardaki hayvanlar rastgele seçilmiş gibi görünmez. Bazı yapılarda yılanlar, bazılarında tilkiler ya da yaban domuzları ağır basar; bu da her yapının kendine özgü bir simge dünyası olduğunu düşündürür. Yırtıcı ve tehlikeli hayvanların çokluğu dikkat çekicidir: akrep, yılan, akbaba, tilki ve yaban domuzu sık görülür. D yapısındaki 43 numaralı dikilitaş, “Akbaba Taşı” adıyla bilinir; üzerinde kanatları açık bir akbaba, bir akrep ve başka figürler vardır. Bazı yazarlar bu taşta gökyüzü olaylarına göndermeler bulunduğunu ileri sürdü, ancak bu yorumlar arkeologların çoğunca kabul görmedi. Kesin olan, bu kabartmaların yazıdan binlerce yıl önce ortak bir inanç ve anlatı dünyasının varlığına işaret ettiğidir.
Ziyafetler ve gündelik hayatın izleri
Kazılarda çok miktarda hayvan kemiği bulundu. Bunların büyük bölümü ceylana aittir; yaban sığırı, yaban domuzu ve yaban koyunu da avlanan hayvanlar arasındadır. Bu kemikler, alanda büyük kalabalıkları doyuran ortak yemeklerin yapıldığı fikrini destekler. Alman Arkeoloji Enstitüsü ekibinin 2012'de yayımladığı bir çalışma, büyük taş kaplar ve çok sayıda öğütme taşı nedeniyle tahılların da işlendiğini, hatta mayalı içecekler hazırlanmış olabileceğini tartıştı; bu son nokta bir olasılık olarak kalmaktadır. Daha yeni araştırmalar ise alanda su toplama sarnıçları, konut olabilecek yapılar ve günlük kullanım aletleri buldu. Bu bulgular, Göbeklitepe'nin yalnızca zaman zaman ziyaret edilen bir tören yeri değil, bir ölçüde yerleşim de barındıran bir merkez olabileceğini düşündürüyor.
Yapılar neden toprak altında kaldı?
Göbeklitepe yaklaşık MÖ 8000 civarında terk edildi. Schmidt, yapıların bilinçli olarak molozla doldurulup gömüldüğünü düşünüyordu; dikilitaşların bu kadar iyi korunmuş olması da bu görüşe dayanak gösterildi. Sonraki çalışmalar ise tabloyu biraz değiştirdi: Dolgunun bir kısmının yamaçtan kayan malzeme ve zaman içinde biriken tortuyla oluştuğu, yapıların bu süreçte onarılıp yeniden kullanıldığı anlaşıldı. Hangi yorumun ne ölçüde doğru olduğu hâlâ tartışılıyor. Her iki durumda da sonuç aynı oldu: Toprak örtüsü taşları binlerce yıl boyunca korudu ve bugün onları kabartmalarıyla birlikte görebiliyoruz. Kazılar alanın yalnızca küçük bir bölümünü açmıştır; jeofizik taramalar tepenin altında çok sayıda yapı daha olduğunu gösteriyor.
Taş Tepeler: Göbeklitepe yalnız değil
Göbeklitepe'nin önemini artıran bir başka gelişme, benzer yapıların bölgenin başka yerlerinde de bulunmasıdır. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın 2021'de başlattığı Taş Tepeler projesi kapsamında Şanlıurfa çevresinde Karahantepe, Sayburç, Harbetsuvan, Sefertepe ve Çakmaktepe gibi pek çok alan araştırılıyor. Karahantepe'de kayaya oyulmuş, duvarlarından insan başları çıkan bir oda ve bir fallik dikilitaşlar grubu bulundu. Sayburç'ta ise insan ve hayvan figürlerinin bir anlatı sahnesi gibi yan yana işlendiği bir kabartma ortaya çıktı. Bu buluntular, Göbeklitepe'nin tek başına bir istisna değil, aynı kültürü paylaşan geniş bir yerleşim ağının parçası olduğunu gösteriyor. Bölgeyi gezecekler için Karahantepe'nin de ziyarete açık olduğu, ancak çalışma takvimine göre düzenlemeler yapılabildiği unutulmamalıdır.
Kaynaklar: UNESCO Dünya Mirası Merkezi; Alman Arkeoloji Enstitüsü (DAI) yayınları.
Kaynaklar ve ileri okuma
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi, "Göbekli Tepe" (liste no. 1572)
- Dietrich, O. ve ark. (2012), "The role of cult and feasting in the emergence of Neolithic communities", Antiquity 86
- Heun, M. ve ark. (1997), "Site of einkorn wheat domestication identified by DNA fingerprinting", Science 278
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir