Maya uygarlığı, bugünkü güneydoğu Meksika, Guatemala, Belize ve Honduras ile El Salvador’un batısını kapsayan bölgede binlerce yıl boyunca gelişti. İlk köy yerleşimleri MÖ 2000’lerden önceye uzanır; uygarlığın en parlak dönemi olarak kabul edilen “Klasik Dönem” ise yaklaşık MS 250 ile 900 yılları arasındadır.
Tek bir imparatorluk değil, şehir devletleri
Mayalar hiçbir zaman tek bir merkezden yönetilmedi. Tikal, Calakmul, Palenque ve Copán gibi güçlü şehir devletleri, her biri kendi kralı tarafından yönetilen siyasi birimlerdi. Bu şehirler zaman zaman ittifaklar kurdu, zaman zaman da birbirleriyle savaştı. Ortak bir dil ailesi, din ve kültür onları birbirine bağlıyordu.
Bilim ve yazıdaki başarılar
- Yazı: Mayalar, Kolomb öncesi Amerika’da hem sesleri hem de kelimeleri gösterebilen tam gelişmiş bir yazı sistemi kullandı. Hiyeroglif yazılarının büyük kısmı 20. yüzyılın ikinci yarısında çözüldü.
- Matematik: Yirmilik sayı sistemi kullandılar ve sıfır kavramını bağımsız olarak geliştiren nadir kültürlerden biri oldular.
- Takvim ve astronomi: 260 günlük ritüel takvim, 365 günlük güneş takvimi ve çok uzun dönemleri ölçen “Uzun Sayım” sistemini birlikte kullandılar. Venüs’ün hareketlerini ve tutulmaları dikkatle izlediler.
- Mimari: Basamaklı piramitler, saraylar, top oyunu sahaları ve kireç sıvalı yollar inşa ettiler.
Klasik dönemin çöküşü
9. yüzyılda güneydeki ova şehirlerinin büyük kısmı terk edildi. Araştırmacılar bunu tek bir nedene bağlamaz; uzun süreli kuraklıklar, aşırı nüfus ve orman tahribatı, şehirler arası savaşlar ve siyasi istikrarsızlığın bir arada etkili olduğu düşünülür. Ancak bu bir “yok oluş” değildi: Kuzeydeki Chichén Itzá ve Mayapán gibi merkezler sonraki yüzyıllarda da gelişmeye devam etti.
Mayalar bugün
Maya halkları ortadan kaybolmadı. Bugün milyonlarca insan Maya dilleri konuşmaya ve geleneklerini yaşatmaya devam ediyor. Tikal, Palenque, Copán ve Chichén Itzá gibi antik kentler UNESCO Dünya Mirası listesindedir.
Maya takvimi nasıl çalışıyordu: Tzolk'in, Haab' ve Uzun Sayım
Mayalar zamanı tek bir takvimle değil, iç içe geçen birkaç döngüyle ölçüyordu. Bu sistem hem tören günlerini belirlemek hem de tarihî olayları kaydetmek için kullanılıyordu.
- Tzolk'in: 13 sayının 20 gün adıyla birleşmesinden oluşan 260 günlük kutsal döngü.
- Haab': 20 günlük 18 ay ile yılın sonundaki 5 günden oluşan 365 günlük takvim.
- Takvim Turu: İki döngünün aynı günde yeniden çakışması yaklaşık 52 yıl sürer.
- Uzun Sayım: Başlangıç noktasından bu yana geçen günleri sayan ve anıtlara tarih yazmak için kullanılan sistem.
Uzun Sayım'da büyük bir döngü 21 Aralık 2012'de tamamlandı. Bu tarih popüler kültürde “dünyanın sonu” olarak yorumlandı; ancak NASA ve Maya araştırmacıları, Maya kaynaklarında böyle bir kehanetin bulunmadığını, döngünün tıpkı bir kilometre sayacı gibi yeniden başladığını vurguladı.
Maya yazısı nasıl çözüldü?
Maya yazısı hem sözcükleri hem de heceleri gösteren işaretlerden oluşur. İspanyol fethinden sonra kitapların büyük kısmı yok edildiği için bugün yalnızca dört Maya kodeksi ayakta kalmıştır. Uzun süre bu işaretlerin yalnızca takvim ve astronomiyle ilgili olduğu düşünüldü.
Dönüm noktası 20. yüzyılın ortasında geldi. Rus dilbilimci Yuri Knorozov, işaretlerin önemli bir kısmının hece değeri taşıdığını gösterdi. Tatiana Proskouriakoff ise anıt yazıtlarının gerçek hükümdarların doğum, tahta çıkış ve ölüm tarihlerini anlattığını ortaya koydu. Bugün yazıtların büyük bölümü okunabiliyor ve Maya şehirlerinin siyasi tarihi bu metinler sayesinde ayrıntılı biçimde biliniyor.
Sık sorulan sorular
Maya takvimi 2012’de dünyanın sonunu mu öngörüyordu?
Hayır. 21 Aralık 2012, Uzun Sayım takviminde büyük bir döngünün tamamlanmasıydı; tıpkı bir kilometre sayacının sıfırlanması gibi. Maya yazıtlarında bunun bir kıyamet olduğuna dair bir ifade bulunmaz.
Mayalar, Aztekler ve İnkalar aynı halk mı?
Hayır. Aztekler orta Meksika’da, İnkalar ise And Dağları’nda ortaya çıkan ayrı uygarlıklardır ve Mayaların klasik döneminden çok daha sonra güçlenmişlerdir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Encyclopaedia Britannica – Maya
- NASA – Beyond 2012: Why the World Won’t End
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir