Για πολύ καιρό πιστευόταν ότι οι άνθρωποι εγκαταστάθηκαν πρώτα και ασχολήθηκαν με τη γεωργία, και μόνο τότε έχτισαν ναούς. Το Γκιομπεκλί Τεπέ, κοντά στη Σανλιούρφα στη νοτιοανατολική Τουρκία, ανέτρεψε αυτή τη σειρά.
Πότε και από ποιους;
Οι παλαιότερες κατασκευές στον χώρο χρονολογούνται γύρω στο 9600 π.Χ., πριν από περίπου 11.600 χρόνια. Αυτό τις καθιστά πάνω από 6.000 χρόνια παλαιότερες από το Στόουνχεντζ και περίπου 7.000 χρόνια παλαιότερες από τις αιγυπτιακές πυραμίδες. Και οι άνθρωποι που τις έχτισαν δεν ήταν ακόμη αγρότες, αλλά κοινότητες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών.
Ένας κόσμος λαξευμένος στην πέτρα
Τα πιο εντυπωσιακά χαρακτηριστικά του Γκιομπεκλί Τεπέ είναι οι στύλοι σε σχήμα Τ που είναι διατεταγμένοι σε κύκλους, με ορισμένους να ξεπερνούν τα 5 μέτρα σε ύψος. Πολλοί από αυτούς φέρουν ανάγλυφα ανθρώπινων χεριών και βραχιόνων, καθώς και ζώων όπως αλεπούδες, αγριογούρουνα, φίδια, σκορπιοί και γύπες. Οι ερευνητές πιστεύουν ότι οι στύλοι σε σχήμα Τ είναι στυλιζαρισμένες ανθρώπινες μορφές.
Η ιστορία της ανακάλυψης
Ο χώρος εντοπίστηκε σε μια έρευνα τη δεκαετία του 1960, αλλά η σημασία του έγινε σαφής μόνο όταν ο Γερμανός αρχαιολόγος Κλάους Σμιτ ξεκίνησε ανασκαφές το 1995. Το Γκιομπεκλί Τεπέ προστέθηκε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO το 2018. Οι συνεχιζόμενες ανασκαφές στο κοντινό Καραχάν Τεπέ και σε άλλες τοποθεσίες των «Taş Tepeler» (Πέτρινοι Λόφοι) δείχνουν ότι η περιοχή ήταν ένα από τα σημαντικότερα στάδια της ανθρώπινης ιστορίας.
Επίσκεψη
Περίπου μισή ώρα από το κέντρο της Σανλιούρφα, ο χώρος επιτρέπει στους επισκέπτες να δουν τις κατασκευές από διαδρόμους κάτω από μια προστατευτική στέγη. Τα ευρήματα στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Σανλιούρφα αποτελούν το τέλειο συμπλήρωμα του ταξιδιού.
Γιατί λέγεται ότι το Γκιομπεκλί Τεπέ «ξαναέγραψε την ιστορία»;
Για πολύ καιρό, η αποδεκτή άποψη στην αρχαιολογία ήταν ότι οι άνθρωποι ασχολήθηκαν πρώτα με τη γεωργία, μετά εγκαταστάθηκαν σε χωριά και μόνο αφού δημιουργήθηκε πλεόνασμα μπόρεσαν να ανεγείρουν μεγάλα κοινοτικά κτίρια. Ο Κλάους Σμιτ, ο οποίος ανέσκαψε το Γκιομπεκλί Τεπέ, πρότεινε ότι αυτή η σειρά μπορεί να ήταν αντίστροφη: οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες που συγκεντρώνονταν για να χτίσουν μεγάλες κοινοτικές κατασκευές μπορεί να αύξησαν την ανάγκη για τακτική παροχή τροφής και να επιτάχυναν τη μετάβαση στη γεωργία. Η ιδέα ταιριάζει επίσης στη γεωγραφία της περιοχής. Γενετικές έρευνες δείχνουν ότι οι άγριοι πρόγονοι του μονόκοκκου σιταριού, ενός από τα πρώτα εξημερωμένα σιτηρά, εξημερώθηκαν στις πλαγιές του Καρατζάνταγ, κοντά στο Γκιομπεκλί Τεπέ. Με άλλα λόγια, μνημειώδη πέτρινα κτίρια και τα πρώτα πειράματα με τη γεωργία εμφανίστηκαν στην ίδια περιοχή και περίπου την ίδια εποχή.
Στρώματα: Οι παλαιότεροι κύκλοι και τα μεταγενέστερα κτίρια
Οι ανασκαφείς μελετούν τα κτίρια στον χώρο σε δύο κύρια στρώματα. Το παλαιότερο και πιο εντυπωσιακό στρώμα περιέχει μεγάλες κυκλικές ή ωοειδείς κατασκευές των οποίων η διάμετρος κυμαίνεται από 10 έως 30 μέτρα. Στις αναφορές ανασκαφών ονομάζονται A, B, C και D. Στη μέση του καθενός στέκονται δύο μεγάλοι στύλοι αντικριστά, ενώ μικρότεροι στύλοι είναι τοποθετημένοι στους πέτρινους τοίχους γύρω τους. Στο μεταγενέστερο ανώτερο στρώμα τα κτίρια γίνονται μικρότερα, το σχέδιο αλλάζει σε ορθογώνια δωμάτια και οι στύλοι γίνονται επίσης πιο κοντοί. Ο Στύλος 18 στο κέντρο του Περιβόλου D είναι ιδιαίτερα διάσημος: βραχίονες, χέρια, μια ζώνη και ένα ύφασμα που μοιάζει με δέρμα αλεπούς που κρέμεται από τη ζώνη είναι λαξευμένα στο σώμα του. Αυτή η λεπτομέρεια ενισχύει την άποψη ότι οι πέτρες σε σχήμα Τ αντιπροσωπεύουν ανθρώπινα ή ανθρωπόμορφα όντα.
Πώς κόπηκαν και μετακινήθηκαν οι γιγάντιες πέτρες;
Οι στύλοι του Γκιομπεκλί Τεπέ λαξεύτηκαν από το ασβεστολιθικό υπόβαθρο ακριβώς γύρω από τον λόφο. Σε ένα λατομείο κοντά στον χώρο μπορείτε ακόμα να δείτε έναν ημιτελή στύλο μήκους περίπου 7 μέτρων που δεν αποχωρίστηκε ποτέ πλήρως από τον βράχο· αυτό το εύρημα είναι η πιο σαφής απόδειξη για το πώς λαξεύονταν οι πέτρες επί τόπου. Δεν υπήρχαν μεταλλικά εργαλεία εκείνη την εποχή· οι εργάτες χρησιμοποιούσαν εργαλεία από πυριτόλιθο και σκληρές πέτρες-σφυριά. Οι μεγαλύτεροι στύλοι εκτιμάται ότι ζυγίζουν αρκετούς τόνους, και ορισμένοι ακόμη περισσότερο. Το κόψιμο, η μετακίνηση και η τοποθέτηση αυτών των πετρών σε όρθια θέση απαιτούσε πολλούς ανθρώπους που εργάζονταν μαζί για μεγάλο χρονικό διάστημα. Αυτό καθιστά το Γκιομπεκλί Τεπέ όχι μόνο ένα έργο τέχνης αλλά και απόδειξη πρώιμης κοινωνικής οργάνωσης.
Τι μας λένε τα ανάγλυφα των ζώων;
Τα ζώα στους στύλους δεν φαίνεται να έχουν επιλεγεί τυχαία. Σε ορισμένα κτίρια κυριαρχούν τα φίδια, σε άλλα οι αλεπούδες ή τα αγριογούρουνα, γεγονός που υποδηλώνει ότι κάθε κτίριο είχε τον δικό του κόσμο συμβόλων. Ο μεγάλος αριθμός αρπακτικών και επικίνδυνων ζώων ξεχωρίζει: σκορπιοί, φίδια, γύπες, αλεπούδες και αγριογούρουνα εμφανίζονται συχνά. Ο Στύλος 43 στον Περίβολο D είναι γνωστός ως η «Πέτρα του Γύπα»· δείχνει έναν γύπα με απλωμένα φτερά, έναν σκορπιό και άλλες μορφές. Ορισμένοι συγγραφείς έχουν ισχυριστεί ότι η πέτρα αναφέρεται σε γεγονότα στον ουρανό, αλλά οι περισσότεροι αρχαιολόγοι δεν έχουν αποδεχτεί αυτές τις ερμηνείες. Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι τα ανάγλυφα δείχνουν έναν κοινό κόσμο πίστης και αφήγησης χιλιάδες χρόνια πριν από τη γραφή.
Γιορτές και ίχνη της καθημερινής ζωής
Μεγάλες ποσότητες οστών ζώων βρέθηκαν κατά τη διάρκεια των ανασκαφών. Τα περισσότερα ανήκουν σε γαζέλες· αγριοβόδια, αγριογούρουνα και αγριοπρόβατα ήταν επίσης μεταξύ των ζώων που κυνηγήθηκαν. Αυτά τα οστά υποστηρίζουν την ιδέα ότι κοινοτικά γεύματα που έτρεφαν μεγάλα πλήθη πραγματοποιούνταν στον χώρο. Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2012 από την ομάδα του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου υποστήριξε ότι τα δημητριακά επίσης επεξεργάζονταν, δεδομένων των μεγάλων πέτρινων σκευών και των πολλών μυλόπετρων, και ότι μπορεί ακόμη και να είχαν παρασκευαστεί ζυμωμένα ποτά· αυτό το τελευταίο σημείο παραμένει μια πιθανότητα. Πιο πρόσφατες έρευνες έχουν βρει στέρνες βρόχινου νερού, κτίρια που μπορεί να ήταν σπίτια και καθημερινά εργαλεία στον χώρο. Αυτά τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι το Γκιομπεκλί Τεπέ μπορεί να μην ήταν μόνο ένας τελετουργικός χώρος που επισκέπτονταν κατά καιρούς, αλλά ένα κέντρο που είχε επίσης κάποια μόνιμη εγκατάσταση.
Γιατί τα κτίρια κατέληξαν υπόγεια;
Το Γκιομπεκλί Τεπέ εγκαταλείφθηκε γύρω στο 8000 π.Χ. Ο Σμιτ πίστευε ότι τα κτίρια είχαν γεμίσει εσκεμμένα με μπάζα και θαφτεί· η πολύ καλή κατάσταση των στύλων αναφέρθηκε για να υποστηρίξει αυτή την άποψη. Μεταγενέστερη εργασία άλλαξε κάπως την εικόνα: έγινε σαφές ότι μέρος του γεμίσματος προήλθε από υλικό που γλίστρησε κάτω από την πλαγιά και ιζήματα που συσσωρεύτηκαν με την πάροδο του χρόνου, και ότι τα κτίρια επισκευάστηκαν και επαναχρησιμοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας. Το πόσο σωστή είναι η κάθε ερμηνεία εξακολουθεί να συζητείται. Όπως και να έχει, το αποτέλεσμα ήταν το ίδιο: το κάλυμμα της γης προστάτευσε τις πέτρες για χιλιάδες χρόνια, και σήμερα μπορούμε να τις δούμε με τα ανάγλυφά τους. Οι ανασκαφές έχουν ανοίξει μόνο ένα μικρό μέρος του χώρου· γεωφυσικές έρευνες δείχνουν ότι πολλά περισσότερα κτίρια βρίσκονται κάτω από τον λόφο.
Taş Tepeler: Το Γκιομπεκλί Τεπέ δεν είναι μόνο του
Μια άλλη εξέλιξη που προσθέτει στη σημασία του Γκιομπεκλί Τεπέ είναι η ανακάλυψη παρόμοιων κατασκευών αλλού στην περιοχή. Στο πλαίσιο του έργου Taş Tepeler (Πέτρινοι Λόφοι), που ξεκίνησε από το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού το 2021, πολλές τοποθεσίες γύρω από τη Σανλιούρφα ερευνώνται, συμπεριλαμβανομένων των Καραχάν Τεπέ, Σαϊμπούρτς, Χαρμπετσουβάν, Σεφέρ Τεπέ και Τσακμάκ Τεπέ. Στο Καραχάν Τεπέ βρέθηκε ένα δωμάτιο λαξευμένο στο βραχώδες υπόβαθρο, με ανθρώπινα κεφάλια να αναδύονται από τους τοίχους του, και μια ομάδα φαλλικών στύλων. Στο Σαϊμπούρτς ήρθε στο φως ένα ανάγλυφο στο οποίο ανθρώπινες και ζωικές μορφές είναι λαξευμένες δίπλα-δίπλα σαν αφηγηματική σκηνή. Αυτά τα ευρήματα δείχνουν ότι το Γκιομπεκλί Τεπέ δεν είναι μια μοναδική εξαίρεση αλλά μέρος ενός ευρέος δικτύου οικισμών που μοιράζονται τον ίδιο πολιτισμό. Οι επισκέπτες που περιηγούνται στην περιοχή θα πρέπει να έχουν κατά νου ότι το Καραχάν Τεπέ είναι επίσης ανοιχτό για επισκέπτες, αν και οι ρυθμίσεις μπορεί να αλλάξουν ανάλογα με το πρόγραμμα των ανασκαφών.
Πηγές: Κέντρο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO· δημοσιεύσεις του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου (DAI).
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Κέντρο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, "Γκιομπεκλί Τεπέ" (κατάλογος αρ. 1572)
- Dietrich, O. et al. (2012), "The role of cult and feasting in the emergence of Neolithic communities", Antiquity 86
- Heun, M. et al. (1997), "Site of einkorn wheat domestication identified by DNA fingerprinting", Science 278
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *