Ένα βακούφι (vakıf) είναι ένας θεσμός που δημιουργείται όταν κάποιος αφιερώνει μόνιμα περιουσία ή εισόδημα για έναν φιλανθρωπικό σκοπό. Κατά τη διάρκεια της περιόδου των Σελτζούκων και των Οθωμανών, τα βακούφια παρείχαν ένα μεγάλο μέρος των υπηρεσιών εκπαίδευσης, υγείας, κοινωνικής πρόνοιας και υποδομών που παρέχουν σήμερα τα κράτη και οι δήμοι. Γι' αυτό οι ιστορικοί περιγράφουν συχνά τις πόλεις αυτών των περιόδων ως έναν «πολιτισμό των βακουφιών».
Κουλιγιέ (Külliyes): η καρδιά μιας γειτονιάς
Στις οθωμανικές πόλεις, ένα τζαμί συχνά δεν χτιζόταν μόνο του, αλλά ως μέρος ενός συγκροτήματος (külliye) με κτίρια γύρω του: ένα μεντρεσέ (σχολείο), βιβλιοθήκη, ιμαρέτ (συσσίτιο), νταρουσίφα (νοσοκομείο), λουτρό, κρήνη και καραβάν σεράι. Τα λειτουργικά τους έξοδα καλύπτονταν από τα έσοδα καταστημάτων, πανδοχείων και γαιών που είχαν αφιερωθεί στο βακούφι. Με αυτόν τον τρόπο, ένας ευεργέτης δημιουργούσε ένα σύστημα δημόσιων υπηρεσιών που θα λειτουργούσε για αιώνες.
Για να μην πεινάει κανείς: τα ιμαρέτ
Τα ιμαρέτ διένεμαν δωρεάν γεύματα κάθε μέρα σε μαθητές, ταξιδιώτες, απόρους και δασκάλους των μεντρεσέδων. Τα αρχεία δείχνουν ότι τα ιμαρέτ στις μεγάλες πόλεις σέρβιραν σούπα και ψωμί σε εκατοντάδες, ακόμη και χιλιάδες ανθρώπους κάθε μέρα. Ορισμένες πράξεις αφιέρωσης καθόριζαν την ποιότητα του φαγητού, το μέγεθος των μερίδων, ακόμη και τις ημέρες κατά τις οποίες θα σερβιρόταν γλυκό.
Οίκοι θεραπείας: τα νοσοκομεία
Στα νοσοκομεία που προσέφεραν δωρεάν περίθαλψη, οι ασθενείς θεραπεύονταν, σιτίζονταν και φροντίζονταν. Το νοσοκομείο του Συγκροτήματος Βαγιαζήτ Β' στην Αδριανούπολη (1488) είναι διάσημο για τη χρήση μουσικής και του ήχου του νερού στη θεραπεία ψυχικών ασθενειών. Το κτίριο, που χρησιμοποιείται πλέον ως Μουσείο Υγείας, έλαβε το Βραβείο Μουσείου του Συμβουλίου της Ευρώπης το 2004.
Μια συμπόνια χωρίς σύνορα
- Ιδρύματα για ζώα: Τα αρχεία αναφέρουν ιδρύματα που φρόντιζαν πελαργούς και αποδημητικά πουλιά με σπασμένα φτερά, καθώς και άλλα που ιδρύθηκαν για τη σίτιση αδέσποτων ζώων.
- Περιστεριώνες: Πέτρινοι περιστεριώνες που έμοιαζαν με μικροσκοπικά παλάτια χτίζονταν στους τοίχους των τζαμιών και των μεντρεσέδων για να βρίσκουν καταφύγιο τα πουλιά. Κομψά παραδείγματα μπορούν να ειδωθούν ακόμη και σήμερα στην Κωνσταντινούπολη.
- Πέτρες της φιλανθρωπίας: Πέτρες όπου αφήνονταν δωρεές ώστε οι έχοντες ανάγκη να μπορούν να τις πάρουν χωρίς αμηχανία, αντικατοπτρίζουν μια λεπτότητα που προστάτευε την ανθρώπινη αξιοπρέπεια κατά την προσφορά.
- Καθημερινές ανάγκες: Υπήρχαν ακόμη και ιδρύματα που παρείχαν προίκες σε φτωχά κορίτσια, εξοφλούσαν τα χρέη οφειλετών και αντικαθιστούσαν σπασμένα πιάτα.
Μια παράδοση που συνεχίζεται
Η παράδοση των βακουφιών συνεχίζεται και σήμερα. Πολλά ιστορικά συγκροτήματα εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται και ορισμένα ιμαρέτ εξακολουθούν να σερβίρουν γεύματα. Αυτή η προσέγγιση, η οποία ύφαινε τη φροντίδα για τα πιο αδύναμα μέλη της κοινωνίας στον ιστό της πόλης, είναι μια από τις πιο φωτεινές πλευρές του τουρκο-ισλαμικού πολιτισμού.
Το βακφιγιέ (vakfiye): το καταστατικό ενός ιδρύματος
Κάθε ίδρυμα ιδρυόταν με ένα έγγραφο που κατέγραφε τη βούληση του ιδρυτή του: το βακφιγιέ (πράξη βακουφιού). Συνταγμένο ενώπιον ενός καδή (δικαστή), το έγγραφο αυτό καθόριζε λεπτομερώς τι θα προσέφερε το ίδρυμα, από πού θα προέρχονταν τα έσοδά του και πώς θα δαπανώνταν.
- Αφιερωμένη περιουσία: Καταστήματα, πανδοχεία, λουτρά, χωράφια ή ακόμη και χωριά· τα ενοίκια και οι σοδειές τους χρηματοδοτούσαν τα φιλανθρωπικά έργα.
- Ο μουτεβελλί (mütevelli): Το πρόσωπο που διαχειριζόταν το ίδρυμα· εκτελούσε τα καθήκοντά του εντός των όρων της πράξης και ήταν υπόλογος.
- Οι όροι του ιδρυτή: Στο ισλαμικό δίκαιο, η αρχή ότι «ο όρος του ιδρυτή είναι σαν το κείμενο του Νομοθέτη» έδινε σε αυτούς τους όρους ισχυρή δεσμευτική ισχύ.
Οι πράξεις βακουφιών αποτελούν επίσης μοναδικές πηγές για τους ιστορικούς σήμερα: πόσοι άνθρωποι έτρωγαν σε ένα συσσίτιο, ποιο προσωπικό εργαζόταν σε ένα νοσοκομείο ή τι μισθό έπαιρνε ένας δάσκαλος σε έναν μεντρεσέ, μαθαίνεται συχνά από αυτά τα έγγραφα.
Χρηματικά βακούφια και οι συζητήσεις γύρω από αυτά
Κατά την οθωμανική περίοδο, άρχισαν να αφιερώνονται όχι μόνο ακίνητα αλλά και μετρητά. Στα χρηματικά βακούφια, το κεφάλαιο δανειζόταν σε όσους είχαν ανάγκη με ένα καθορισμένο μερίδιο κέρδους, και το εισόδημα δαπανόταν για υπηρεσίες της γειτονιάς, το προσωπικό του τζαμιού ή τους απόρους.
Αυτή η πρακτική οδήγησε σε μια σοβαρή νομική συζήτηση τον 16ο αιώνα. Ορισμένοι λόγιοι αντιτάχθηκαν, υποστηρίζοντας ότι το χρήμα δεν ήταν διαρκές περιουσιακό στοιχείο και ότι το μερίδιο κέρδους πλησίαζε τον τόκο· ο Σεϊχουλισλάμ Εμπουσούντ Εφέντη, ωστόσο, υπερασπίστηκε τα χρηματικά βακούφια με βάση το καθιερωμένο έθιμο και το όφελος για την κοινωνία. Τελικά, τα χρηματικά βακούφια διαδόθηκαν και έγιναν σημαντικός θεσμός, ειδικά στις πόλεις, καλύπτοντας τις πιστωτικές ανάγκες των μικρεμπόρων.
Συχνές ερωτήσεις
Ιδρύονταν βακούφια μόνο από σουλτάνους;
Όχι. Εκτός από σουλτάνους και βεζίρηδες, άνθρωποι από κάθε επίπεδο της κοινωνίας, ιδιαίτερα γυναίκες, ίδρυαν βακούφια. Μερικά από τα σημαντικότερα οθωμανικά ιδρύματα ιδρύθηκαν από γυναίκες του παλατιού και πλούσιες γυναίκες.
Τι είναι το βακφιγιέ;
Το βακφιγιέ είναι η ιδρυτική πράξη ενός βακουφιού, η οποία καθορίζει λεπτομερώς τον σκοπό του, τις πηγές εσόδων του και τον τρόπο διαχείρισής του. Πολλά συντάσσονταν με εξαιρετική καλλιγραφία και διακόσμηση.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Εγκυκλοπαίδεια του Ισλάμ TDV – Vakfiye
- Εγκυκλοπαίδεια του Ισλάμ TDV – Para Vakfı (χρηματικό βακούφι)
- Γενική Διεύθυνση Βακουφιών (Τουρκία) – Κουλτούρα των βακουφιών
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *