İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Delhi Sultanlığı: Kutub Minar’dan Panipat’a Hindistan’da Türk Hanedanları (1206–1526)

Gazneliler’in açtığı yoldan gelen Türk komutanlar 1206’da Delhi’de bir sultanlık kurdu. Üç asır boyunca Moğol akınlarını durduran, Kutub Minar’ı yükselten, Raziye Sultan’ı tahta çıkaran ve Emir Hüsrev’i yetiştiren bu devlet, Babürlülere giden köprüydü.

Delhi Sultanlığı: Kutub Minar’dan Panipat’a Hindistan’da Türk Hanedanları (1206–1526)

Bu yazı “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serisinin 2. bölümüdür.

Delhi Sultanlığı, 13. yüzyılın başından 16. yüzyılın başına kadar kuzey Hindistan’ın büyük bölümünü yöneten beş hanedanın ortak adıdır. Bu hanedanların ilk üçü Türk kökenliydi. Gazneliler’in açtığı kapıdan giren İslam, Delhi Sultanlığı döneminde Hindistan’ın kalbine yerleşti; Farsça, Türkçe, Arapça ve yerel dillerin karışımından ileride Urduca doğacak bir kültür ortamı oluştu.

Bir kölenin kurduğu sultanlık

12. yüzyılın sonunda Afganistan’daki Gurlu hükümdarı Muizzüddin Muhammed, kuzey Hindistan’ı fethetti. Seferlerinde en çok güvendiği komutanlardan biri, gençliğinde köle olarak satın alınıp sarayda yetiştirilmiş Türk asıllı Kutbüddin Aybek’ti. Muizzüddin 1206’da öldürülünce Aybek, Delhi’de bağımsız bir yönetim kurdu. Hükümdarları köle kökenli komutanlardan gelen bu ilk hanedana tarihte “Memlükler” ya da “Köle Sultanlar” denir.

Aybek’in başlattığı Kutub Minar, yaklaşık 73 metre yüksekliğiyle dünyanın en yüksek tuğla minarelerinden biridir; damadı ve halefi İltutmuş tarafından tamamlandı. Kızıl kum taşı yüzeyini saran Arapça yazı kuşakları ve zengin süslemeleriyle yapı, çevresindeki anıtlarla birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.

İltutmuş ve Raziye Sultan

Şemseddin İltutmuş (1211–1236), devletin gerçek kurucusu sayılır. 1229’da Abbasi halifesinden hükümdarlık beratı alarak Delhi Sultanlığı’nı İslam dünyasında meşru bir devlet olarak tanıttı. Cengiz Han’ın orduları batıda Harezm’i yıkarken İltutmuş, Moğollarla doğrudan çatışmaktan kaçındı ve Orta Asya’dan kaçan pek çok âlim, sanatkâr ve askere kapılarını açtı; Delhi kısa sürede bir sığınak ve kültür merkezine dönüştü.

İltutmuş, oğullarının yetersizliğini görerek kızı Raziye’yi veliaht gösterdi. Raziye Sultan (1236–1240), Delhi tahtına oturan ilk ve tek kadın Müslüman hükümdar oldu. Erkek kıyafetleriyle halkın önüne çıktığı, orduya bizzat komuta ettiği aktarılır. Ancak saraydaki Türk emirlerinin muhalefeti nedeniyle saltanatı kısa sürdü. Yine de Raziye, bugün Hindistan ve Pakistan’ın tarih yazımında güçlü bir kadın lider örneği olarak anılır.

Moğollara karşı bir set

13. yüzyılın sonu ve 14. yüzyılın başında Moğol orduları Hindistan’a defalarca saldırdı. Halaç (Halacî) hanedanından Alâeddin Halacî (1296–1316), bu saldırıları üst üste püskürterek Hindistan’ın Orta Asya ve İran’ın yaşadığı yıkımdan korunmasında önemli bir rol oynadı. Alâeddin, büyük ordusunu besleyebilmek için pazarlarda fiyat denetimi kuran ve tahıl depoları oluşturan sıra dışı ekonomik düzenlemeleriyle de bilinir. Ordusu güneyde Dekken yaylasına kadar ilerledi.

Tuğluklular ve İbn Battûta

Tuğluklu hanedanının en tartışmalı hükümdarı Muhammed bin Tuğluk’tur (1325–1351). Çok bilgili, cömert ama aceleci kararlarıyla ünlüydü: Başkenti Delhi’den güneydeki Devletâbâd’a taşıması ve bakır paraya altın değeri vermeye çalışması büyük karışıklıklara yol açtı. Ünlü Faslı seyyah İbn Battûta, onun döneminde Delhi’ye gelerek yıllarca kadılık yaptı ve sultanın sarayını seyahatnamesinde ayrıntılı biçimde anlattı. Halefi Fîrûz Şah Tuğluk (1351–1388) ise sulama kanalları, hastaneler, medreseler ve yeni şehirler kurarak barışçı bir imar dönemi başlattı.

1398’de Timur’un Delhi’yi yağmalaması sultanlığı derinden sarstı. Sonraki dönemde Seyyidler ve Afgan kökenli Lûdîler daha küçük bir alanda hüküm sürdü. 1526’da Panipat’ta Babür, son Lûdî sultanı İbrahim’i yenerek Babür İmparatorluğu’nu kurdu ve Hindistan’da Türk-İslam tarihinin yeni bir sayfasını açtı.

Kültür: Emir Hüsrev ve Nizâmeddîn Evliyâ

Delhi Sultanlığı’nın en parlak kültür ismi, Türk asıllı bir babanın oğlu olarak Hindistan’da doğan şair ve müzisyen Emir Hüsrev-i Dihlevî’dir (1253–1325). Farsça şiirleri kadar Hindavî denen yerel dilde söylediği dizeleriyle de tanınan Emir Hüsrev, bugün Güney Asya’da çok sevilen kavvali müziğinin öncülerinden sayılır; “Hindistan’ın papağanı” lakabıyla anılır. Manevi önderi, Çiştiyye yolunun büyük temsilcisi Nizâmeddîn Evliyâ’ydı. İkisinin Delhi’deki türbeleri yan yanadır ve her akşam kavvali okunan ziyaretgâhlar olmaya devam ediyor.

Bu dönemde ortaya çıkan Hint-İslam mimarisi; sivri kemer, kubbe ve yazı kuşaklarını yerli taş işçiliğiyle birleştirdi. Kutub kompleksindeki Alâî Kapısı (1311), bu sentezin en zarif örneklerinden biridir.

Değerlendirme

Delhi Sultanlığı, yerel halkla zaman zaman ağır çatışmalar yaşasa da Hindistan’ı Moğol yıkımından koruması, büyük şehirler ve ticaret ağları kurması ve Hint-İslam kültürünün temellerini atmasıyla dünya tarihinde önemli bir yere sahiptir. Babürlülerin ihtişamı, bu üç asırlık zeminin üzerinde yükseldi.

Sık sorulan sorular

Delhi sultanlarının hepsi Türk müydü?

Hayır. Memlükler ve Tuğluklular Türk kökenliydi. Halaçların kökeni Türk Halaç boyuna dayanır, ancak Hindistan’da Afganlarla da özdeşleştirilmişlerdir. Seyyidler ve Lûdîler ise Türk değildi.

Kutub Minar’ı kim yaptırdı?

Yapıya 1199 civarında Kutbüddin Aybek başlattı; İltutmuş üst katları tamamladı. Sonraki yüzyıllarda yıldırım ve deprem hasarları nedeniyle Fîrûz Şah Tuğluk gibi hükümdarlar tarafından onarıldı.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Delhi Sultanlığı”, “Kutbüddin Aybeg”, “İltutmış”, “Emîr Hüsrev-i Dihlevî”.
  2. Peter Jackson, The Delhi Sultanate: A Political and Military History (1999).
  3. İbn Battûta, Seyahatname (Tuhfetü’n-nüzzâr).
  4. UNESCO Dünya Mirası Merkezi, “Qutb Minar and its Monuments, Delhi”.
Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir