Chuyển đến nội dung

Tri thức soi sáng thế giới

Vương quốc Hồi giáo Delhi: Các triều đại Turk tại Ấn Độ từ Qutb Minar đến Panipat (1206–1526)

Tiếp nối con đường do người Ghaznavid mở ra, các chỉ huy người Turk đã thành lập một vương quốc tại Delhi vào năm 1206. Trong ba thế kỷ, quốc gia này đã ngăn chặn các cuộc xâm lược của người Mông Cổ, xây dựng tháp Qutb Minar, đưa Razia Sultan lên ngôi và nuôi dưỡng Amir Khusrau — cầu nối dẫn đến thời kỳ Đế quốc Mughal.

Vương quốc Hồi giáo Delhi: Các triều đại Turk tại Ấn Độ từ Qutb Minar đến Panipat (1206–1526)

Bài viết này là phần 2 của loạt bài “Người Turk đã định hình lịch sử thế giới như thế nào?”.

Vương quốc Hồi giáo Delhi là tên gọi chung cho năm triều đại đã cai trị phần lớn miền bắc Ấn Độ từ đầu thế kỷ 13 đến đầu thế kỷ 16. Ba triều đại đầu tiên trong số này có nguồn gốc từ người Turk. Hồi giáo, vốn đã thâm nhập qua cánh cửa do người Ghaznavid mở ra, đã định hình tại trung tâm Ấn Độ dưới thời Vương quốc Hồi giáo Delhi, và một bối cảnh văn hóa đã hình thành từ sự giao thoa giữa tiếng Ba Tư, tiếng Turk, tiếng Ả Rập và các ngôn ngữ địa phương, từ đó tiếng Urdu sau này đã ra đời.

Một vương quốc được thành lập bởi một nô lệ

Vào cuối thế kỷ 12, người cai trị Ghurid là Mu‘izz al-Din Muhammad từ Afghanistan đã chinh phục miền bắc Ấn Độ. Một trong những chỉ huy mà ông tin tưởng nhất là Qutb al-Din Aybak, một người gốc Turk từng bị mua làm nô lệ khi còn trẻ và được nuôi dạy tại triều đình. Khi Mu‘izz al-Din bị ám sát vào năm 1206, Aybak đã thiết lập một chính quyền độc lập tại Delhi. Vì những người cai trị xuất thân từ các chỉ huy có nguồn gốc nô lệ, triều đại đầu tiên này được gọi là “Mamluk” hay “Các Sultan Nô lệ”.

Tháp Qutb Minar, được khởi công bởi Aybak và hoàn thành bởi con rể kiêm người kế vị của ông là Iltutmish, cao khoảng 73 mét và là một trong những tháp giáo đường bằng gạch cao nhất thế giới. Với các dải chữ khắc Ả Rập và trang trí phong phú bao quanh bề mặt đá sa thạch đỏ, công trình này nằm trong Danh sách Di sản Thế giới của UNESCO cùng với các di tích xung quanh.

Iltutmish và Razia Sultan

Shams al-Din Iltutmish (1211–1236) được coi là người sáng lập thực sự của quốc gia này. Năm 1229, ông nhận được văn bằng bổ nhiệm từ khalip nhà Abbas, thiết lập Vương quốc Hồi giáo Delhi như một quốc gia hợp pháp trong thế giới Hồi giáo. Trong khi quân đội của Thành Cát Tư Hãn đang tàn phá Khwarezm ở phía tây, Iltutmish đã tránh xung đột trực tiếp với người Mông Cổ và mở cửa đón nhận nhiều học giả, nghệ nhân và binh lính chạy trốn khỏi Trung Á; Delhi nhanh chóng trở thành nơi ẩn náu và trung tâm văn hóa.

Nhận thấy những thiếu sót của các con trai mình, Iltutmish đã chỉ định con gái Razia làm người kế vị. Razia Sultan (1236–1240) trở thành người phụ nữ Hồi giáo đầu tiên và duy nhất ngồi trên ngai vàng Delhi. Người ta kể rằng bà đã xuất hiện trước công chúng trong trang phục nam giới và đích thân chỉ huy quân đội. Triều đại của bà ngắn ngủi do sự phản đối từ các quý tộc người Turk tại triều đình, tuy nhiên Razia ngày nay vẫn được ghi nhớ trong sử học Ấn Độ và Pakistan như một ví dụ về một nữ lãnh đạo mạnh mẽ.

Một rào cản chống lại người Mông Cổ

Vào cuối thế kỷ 13 và đầu thế kỷ 14, quân đội Mông Cổ liên tục tấn công Ấn Độ. Ala al-Din Khalji (1296–1316) thuộc triều đại Khalji đã đẩy lùi các cuộc tấn công này hết lần này đến lần khác, đóng vai trò quan trọng trong việc giúp Ấn Độ tránh khỏi sự tàn phá như đã xảy ra ở Trung Á và Iran. Ala al-Din cũng được biết đến với các biện pháp kinh tế khác thường, bao gồm kiểm soát giá thị trường và kho dự trữ ngũ cốc, nhằm nuôi sống đội quân lớn của mình. Lực lượng của ông đã tiến xa về phía nam đến tận cao nguyên Deccan.

Nhà Tughlaq và Ibn Battuta

Người cai trị gây tranh cãi nhất của triều đại Tughlaq là Muhammad bin Tughlaq (1325–1351). Ông nổi tiếng vì sự uyên bác và hào phóng nhưng cũng vì những quyết định vội vàng: việc dời đô từ Delhi đến Daulatabad ở phía nam và cố gắng gán cho tiền đồng giá trị của vàng đã gây ra sự hỗn loạn lớn. Nhà du hành nổi tiếng người Maroc Ibn Battuta đã đến Delhi dưới triều đại của ông, phục vụ nhiều năm với tư cách là thẩm phán và mô tả chi tiết triều đình của sultan trong cuốn ký sự du hành của mình. Người kế vị ông là Firuz Shah Tughlaq (1351–1388) đã bắt đầu một kỷ nguyên xây dựng hòa bình, thành lập các kênh đào thủy lợi, bệnh viện, trường madrasa và các thị trấn mới.

Cuộc cướp phá Delhi của Timur vào năm 1398 đã làm rung chuyển vương quốc một cách sâu sắc. Sau đó, nhà Sayyid và nhà Lodi, có nguồn gốc từ Afghanistan, đã cai trị một khu vực nhỏ hơn. Năm 1526 tại Panipat, Babur đã đánh bại Ibrahim, vị sultan cuối cùng của nhà Lodi, thành lập Đế quốc Mughal và mở ra một chương mới trong lịch sử Hồi giáo-Turk của Ấn Độ.

Văn hóa: Amir Khusrau và Nizamuddin Auliya

Nhân vật văn hóa rực rỡ nhất của Vương quốc Hồi giáo Delhi là nhà thơ và nhạc sĩ Amir Khusrau của Delhi (1253–1325), sinh ra tại Ấn Độ với tư cách là con trai của một người cha gốc Turk. Nổi tiếng với thơ Ba Tư cũng như các vần thơ bằng ngôn ngữ địa phương gọi là Hindavi, Amir Khusrau được coi là một trong những người tiên phong của qawwali, loại hình âm nhạc vẫn được yêu thích trên khắp Nam Á, và được nhớ đến với danh hiệu “Con vẹt của Ấn Độ”. Người hướng dẫn tâm linh của ông là Nizamuddin Auliya, bậc thầy vĩ đại của dòng Chishti. Lăng mộ của họ nằm cạnh nhau ở Delhi và vẫn là nơi hành hương, nơi nhạc qawwali được hát mỗi tối.

Kiến trúc Ấn-Hồi xuất hiện trong thời kỳ này đã kết hợp vòm nhọn, mái vòm và các dải chữ khắc với kỹ thuật xây đá địa phương. Alai Darwaza (1311) trong khu phức hợp Qutb là một trong những ví dụ duyên dáng nhất của sự tổng hợp này.

Đánh giá

Mặc dù Vương quốc Hồi giáo Delhi đôi khi có những xung đột gay gắt với người dân địa phương, nhưng nó giữ một vị trí quan trọng trong lịch sử thế giới vì đã bảo vệ Ấn Độ khỏi sự tàn phá của người Mông Cổ, xây dựng các thành phố và mạng lưới thương mại vĩ đại, đồng thời đặt nền móng cho văn hóa Ấn-Hồi. Sự huy hoàng của Đế quốc Mughal đã trỗi dậy trên nền tảng ba thế kỷ này.

Các câu hỏi thường gặp

Tất cả các sultan của Delhi đều là người Turk phải không?

Không. Nhà Mamluk và Tughlaq có nguồn gốc từ người Turk. Nhà Khalji xuất thân từ bộ lạc Khalaj của người Turk nhưng cũng được đồng nhất với người Afghanistan ở Ấn Độ. Nhà Sayyid và nhà Lodi không phải là người Turk.

Ai đã xây dựng tháp Qutb Minar?

Qutb al-Din Aybak đã khởi công công trình vào khoảng năm 1199, và Iltutmish đã hoàn thành các tầng trên. Trong những thế kỷ sau đó, tháp đã được sửa chữa bởi những người cai trị như Firuz Shah Tughlaq sau khi bị hư hại do sét đánh và động đất.

Nguồn và đọc thêm

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Delhi Sultanlığı”, “Kutbüddin Aybeg”, “İltutmış”, “Emîr Hüsrev-i Dihlevî”.
  2. Peter Jackson, The Delhi Sultanate: A Political and Military History (1999).
  3. Ibn Battuta, The Travels of Ibn Battuta (Rihla).
  4. UNESCO World Heritage Centre, “Qutb Minar and its Monuments, Delhi”.
Chia sẻ
Theo dõi YulaHubNhận những tin quan trọng nhất trong ngày sớm nhất.
RSS

Để lại bình luận

Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *