İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Büyük Kiros: Ahameniş Pers İmparatorluğu’nun Kurucusu

II. Kiros ya da Büyük Kiros, MÖ 6. yüzyılda Ahameniş Pers İmparatorluğu’nu kurdu. Med, Lidya ve Babil krallıklarını ele geçirerek Ege’den Orta Asya’ya uzanan bir devlet oluşturdu. Herodotos’a göre MÖ 530’da Massagetlerin kraliçesi Tomris’e karşı savaşırken öldü.

Büyük Kiros: Ahameniş Pers İmparatorluğu’nun Kurucusu
Temsilî görsel · Görsel: Adriaen Collaert / Maerten de Vos / Wikimedia Commons (CC0)

Kiros, bugünkü güneybatı İran’daki Anşan bölgesinin Pers kralıydı. MÖ 550 civarında bağlı olduğu Med Kralı Astyages’i yenerek Med topraklarını ele geçirdi ve Ahameniş İmparatorluğu’nun temelini attı.

Lidya ve Babil

MÖ 547/546’da zenginliğiyle ünlü Lidya Kralı Kroisos’u yenerek başkent Sardes’i (bugünkü Manisa–Salihli yakınları) aldı; ardından Batı Anadolu’daki İyon şehirleri de Pers yönetimine girdi. MÖ 539’da Babil’e girdi. Babil’de sürgünde bulunan Yahudilerin Kudüs’e dönmesine izin vermesi nedeniyle Eski Ahit’te olumlu anılır.

Kiros Silindiri

Babil’in alınmasından sonra hazırlanan ve bugün British Museum’da bulunan pişmiş topraktan Kiros Silindiri, Kiros’un Babil’in tanrılarına saygı gösterdiğini ve sürgün halkların yurtlarına dönmesine izin verdiğini anlatır. Silindir zaman zaman “ilk insan hakları beyannamesi” diye anılsa da tarihçiler bunun modern bir yorum olduğunu vurgular.

Ölümü

Herodotos’a göre Kiros, MÖ 530’da Orta Asya’da Siriderya ötesindeki Massagetlere sefer düzenledi ve Kraliçe Tomris’in ordusuyla yaptığı savaşta öldü. Ölümüyle ilgili başka antik anlatımlar da vardır. Mezarı Pasargad’dadır; yerine oğlu II. Kambises geçti.

Herodotos'un anlattığı çocukluk efsanesi

Herodotos'a göre Med Kralı Astyages, kızı Mandane'den doğacak çocuğun tahtını alacağını gösteren bir rüya gördü ve bebeğin öldürülmesini adamı Harpagos'a emretti. Harpagos bebeği bir çobana verdi; çoban onu kendi çocuğu gibi büyüttü. On yaşına geldiğinde köy çocuklarıyla oynadığı "krallık" oyunundaki davranışları gerçeğin ortaya çıkmasına yol açtı. Herodotos bu öyküyü anlatırken Kiros'un doğumu hakkında başka anlatılar da bildiğini açıkça söyler. Tarihçiler öykünün ayrıntılarını efsane sayar; ancak Kiros'un hem Pers hem Med soyundan geldiği bilgisi başka kaynaklarla da uyumludur.

Babil'in alınışı: Nabonidus Kroniği

Babil'in nasıl alındığına dair en değerli çağdaş belge, bugün British Museum'da bulunan ve çivi yazısıyla yazılmış Nabonidus Kroniği'dir. Kroniğe göre Pers ordusu MÖ 539 sonbaharında Dicle kıyısındaki Opis'te Babil ordusunu yendi; birkaç gün sonra Gubaru (Ugbaru) komutasındaki birlikler Babil'e savaşsız girdi. Kiros şehre ancak on yedi gün sonra geldi. Kronik, tapınaklardaki törenlerin kesintisiz sürdüğünü de kaydeder. Bu ayrıntı, Kiros Silindiri'ndeki "Babil'e barışla girdim" anlatımıyla uyumludur; yine de silindirin bir propaganda metni olarak okunması gerektiği hatırlatılır.

Doğu seferleri ve Kiropolis

Kiros'un fetihleri yalnız batıyla sınırlı değildi. Lidya ve Babil seferleri arasında ya da sonrasında doğuya yönelerek Baktriya ve Soğdiana gibi Orta Asya bölgelerini Pers yönetimine kattığı kabul edilir; bu bölgeler daha sonra imparatorluğun eyaletleri olarak Behistun Yazıtı'nda da sayılır. Siriderya kıyısında kendi adını taşıyan bir sınır kalesi, Yunan kaynaklarındaki adıyla Kiropolis (Kyreskhata) kurdu. Bu kale, yaklaşık iki yüzyıl sonra Büyük İskender'in Orta Asya seferinde direniş gösteren şehirler arasındaydı ve onun ordusunca alındı. Kalenin bugünkü Tacikistan'daki İstaravşan yakınında olduğu düşünülür.

Pasargad mezarı ve Kiros'un hatırası

Kiros'un kurduğu ilk başkent Pasargad, 2004'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Altı basamaklı bir kaide üzerindeki sade taş mezar, geleneksel olarak Kiros'a atfedilir. Arrianos, Büyük İskender'in MÖ 324'te mezarı ziyaret ettiğini, soyulmuş bulduğunu ve tarihçi Aristobulos'a onarılmasını emrettiğini anlatır. Kiros'un hatırası Yunan dünyasında da yaşadı: Ksenophon'un "Kiropedia" (Kiros'un Eğitimi) adlı eseri onu ideal bir hükümdar olarak tasvir eder. Eser tarihî bir biyografi değil, yönetim üzerine bir düşünce kitabıdır ve Rönesans döneminde Avrupa'da yeniden çok okunmuştur.

Sık sorulan sorular

Kiros ile Tomris arasında ne oldu? Herodotos’a göre Kiros, Tomris’in oğlunu tuzakla esir aldı; oğlunun ölümünden sonra Tomris büyük bir savaşla Pers ordusunu yendi.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Herodotos, Tarih, I. kitap.
  2. Kiros Silindiri, British Museum koleksiyonu.
  3. Encyclopaedia Britannica, “Cyrus the Great” maddesi.
  4. Herodotos, Tarih, I. kitap (107–130)
  5. British Museum – Nabonidus Kroniği (BM 35382)
  6. UNESCO Dünya Mirası – “Pasargadae” (2004)
  7. Arrianos, İskender’in Seferi (Anabasis), VI. kitap

Merak edilenler

Büyük Kiros kimdir? II. Kiros ya da Büyük Kiros, MÖ 6. yüzyılda Ahameniş Pers İmparatorluğu’nu kurdu.

Büyük Kiros ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: MÖ 559 – 530 civarı.

Büyük Kiros ne zaman öldü? Ölüm: MÖ 530, Massagetlere karşı sefer.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir