İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Ahameniş Pers İmparatorluğu: Ege’den İndus’a Uzanan İlk Büyük Dünya İmparatorluğu

Ahameniş İmparatorluğu, MÖ 550 civarında Büyük Kiros tarafından kuruldu ve iki yüz yıldan fazla sürdü. I. Dareios döneminde satraplıklar, Kral Yolu ve Persepolis ile güçlü bir düzen kuruldu. Yunanlılarla yapılan savaşlarla da tanınan imparatorluk, MÖ 330’da Büyük İskender tarafından yıkıldı.

Ahameniş Pers İmparatorluğu: Ege’den İndus’a Uzanan İlk Büyük Dünya İmparatorluğu
Görsel: Areejs12 / Wikimedia Commons (CC0)

Ahameniş İmparatorluğu, adını hanedanın efsanevi atası Ahameniş’ten alır. Büyük Kiros MÖ 550 civarında Medleri, ardından Lidya’yı ve MÖ 539’da Babil’i ele geçirdi. Oğlu II. Kambises MÖ 525’te Mısır’ı fethetti.

I. Dareios ve devlet düzeni

I. Dareios (MÖ 522–486) imparatorluğu valilerin yönettiği eyaletlere, yani satraplıklara ayırdı. Batı Anadolu’daki Sardes’ten Susa’ya uzanan Kral Yolu boyunca kurulan istasyonlar sayesinde haberler kısa sürede iletildi. Standart bir altın sikke (darik) basıldı ve yeni başkent Persepolis’in yapımına başlandı.

Yunanlılarla savaşlar

MÖ 499’da Anadolu’daki İyon şehirlerinin ayaklanması Yunanlılarla uzun savaşları başlattı. Pers ordusu MÖ 490’da Maraton’da Atinalılara yenildi. MÖ 480’de Kral I. Kserkses büyük bir orduyla Yunanistan’a girdi; Thermopylai’yi geçip Atina’yı yaktı, ancak Salamis deniz savaşında ve ertesi yıl Plataia’da yenildi.

Sona eriş

Makedonya Kralı Büyük İskender, MÖ 334’ten itibaren Pers ordularını Granikos, İssos ve MÖ 331’de Gaugamela’da yendi. Son kral III. Dareios MÖ 330’da kendi komutanlarınca öldürüldü ve imparatorluk sona erdi.

Mirası

Ahamenişler, farklı dil ve dinlerden halkları geniş bir özerklikle yöneten ilk büyük imparatorluklardan biri olarak görülür. Persepolis kalıntıları bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.

Aramice: imparatorluğun ortak yazışma dili

Ahameniş krallarının anıt yazıtları çoğunlukla Eski Farsça, Elamca ve Babilce olmak üzere üç dilde yazılırdı. Eski Farsça çivi yazısının, Dareios döneminde kraliyet yazıtları için geliştirildiği düşünülür. Günlük yönetimde ise Aramice öne çıktı: Mısır'dan Baktria'ya kadar valiler ve memurlar birbirleriyle Aramice yazışıyordu. Mısır'daki Elefantin adasında görev yapan bir Yahudi garnizonuna ait MÖ 5. yüzyıl papirüsleri ve Baktria'da bulunan deri belgeler, bu ortak yazı dilinin imparatorluğun iki ucunda da kullanıldığını gösterir. Aramicenin bu yaygınlığı, Pers döneminden sonra da Orta Doğu'da yüzyıllarca sürdü.

Kanatlar ve "cennet" bahçeleri

Ahamenişler kurak topraklarda tarımı sürdürmek için yer altı su kanallarından, yani kanatlardan (kariz) yararlandı ve bu tekniğin yayılmasını teşvik etti. İran kanatları 2016'da "Pers Kanatı" adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Krallar ve satraplar, sulama kanallarıyla bölünmüş geometrik planlı bahçeler kurdu. Bu çitle çevrili bahçeleri anlatan Eski Farsça kökenli sözcük, Yunanca "paradeisos" üzerinden birçok dile "cennet" anlamında geçti. Pasargad'daki kraliyet bahçesi, 2011'de "Pers Bahçesi" adıyla listeye alınan bahçelerin en eskisi sayılır.

Çok kültürlü bir sanat üslubu

Ahameniş sanatı, imparatorluğun farklı bölgelerinden gelen gelenekleri birleştirdi. Persepolis'teki kanatlı boğa heykelleri Asur saraylarını, kapı üstlerindeki oluklu kornişler Mısır mimarisini, ince taş işçiliği ise İyon ustalarını hatırlatır; ama bunlar bir araya gelince kendine özgü bir kraliyet üslubu ortaya çıktı. 1877–1880 yılları arasında bugünkü Tacikistan'da Amuderya kıyısında bulunan ve British Museum'da korunan "Amuderya Hazinesi", altın ve gümüşten yaklaşık 180 eserle Ahameniş kuyumculuğunun en zengin koleksiyonudur; altın araba modeli bunların en tanınmışıdır.

Ordu ve "Ölümsüzler"

Pers ordusu, imparatorluğa bağlı halklardan toplanan birliklerden oluşuyordu. Herodotos, Kserkses'in MÖ 480'deki Yunanistan seferinde Trakya'daki Doriskos'ta yapılan bir ordu sayımında onlarca halkın kendi silah ve giysileriyle sıralandığını anlatır; verdiği asker sayıları ise bugün abartılı bulunur. Ordunun çekirdeğini, sayısı her zaman on bin tutulduğu için Yunanlılarca "Ölümsüzler" diye adlandırılan seçkin Pers piyadesi oluşturuyordu. Susa'daki sırlı tuğla kabartmalarda gösterilen mızraklı muhafızlar, bu seçkin birliklerin görünümü hakkında fikir verir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Herodotos, Tarih.
  2. Encyclopaedia Britannica, “Achaemenian dynasty” maddesi.
  3. UNESCO Dünya Mirası, “Persepolis”.
  4. UNESCO Dünya Mirası – “The Persian Garden” (2011) ve “The Persian Qanat” (2016)
  5. British Museum – Oxus Treasure koleksiyon kaydı
  6. Herodotos, Tarih, VII. kitap

Merak edilenler

Ahameniş Pers İmparatorluğu nedir? Ahameniş İmparatorluğu, MÖ 550 civarında Büyük Kiros tarafından kuruldu ve iki yüz yıldan fazla sürdü.

Ahameniş Pers İmparatorluğu ne zaman kuruldu? Kuruluş: MÖ 550 civarı, Büyük Kiros.

Ahameniş Pers İmparatorluğu’nun başkenti neresiydi? Başkentleri: Pasargad, Susa, Persepolis, Ekbatana.

Ahameniş Pers İmparatorluğu ne zaman sona erdi? Sona eriş: MÖ 330, Büyük İskender.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir