İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Bizans İmparatorluğu: İstanbul Merkezli Bin Yıllık Doğu Roma

Bizans İmparatorluğu, Roma İmparatorluğu’nun doğu yarısının devamıdır ve merkezi Konstantinopolis (İstanbul) idi. Kendilerini “Romalı” olarak gören Bizanslılar, Yunanca konuşan ve Ortodoks Hıristiyan bir uygarlık oluşturdu. İmparatorluk, 29 Mayıs 1453’te Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’u fethetmesiyle sona erdi.

Bizans İmparatorluğu: İstanbul Merkezli Bin Yıllık Doğu Roma
Görsel: Jean Baptiste Bourguignon d'Anville / Wikimedia Commons (Public domain)

Roma İmparatoru I. Konstantin, 330’da eski Byzantion şehrini yeniden kurarak Konstantinopolis adıyla imparatorluğun yeni başkenti yaptı. 395’te I. Theodosius’un ölümüyle imparatorluk kalıcı olarak Doğu ve Batı diye ikiye ayrıldı. Batı Roma 476’da yıkılırken Doğu Roma bin yıl daha yaşadı. “Bizans” adı, 16. yüzyılda Avrupalı tarihçiler tarafından kullanılmaya başlanmıştır; Bizanslılar kendilerine “Romaioi” (Romalılar) derdi.

Justinianus ve Ayasofya

I. Justinianus (527–565), İtalya, Kuzey Afrika ve İspanya’nın bir kısmını geri aldı. Roma hukukunu derleyen Corpus Juris Civilis onun döneminde hazırlandı; bugünkü Avrupa hukukunun temel kaynaklarından biridir. 537’de tamamlanan Ayasofya, yaklaşık bin yıl dünyanın en büyük kubbeli yapısı olarak kaldı.

Araplar, Bulgarlar ve Makedon hanedanı

7. yüzyılda Sasanilerle uzun savaşların ardından Suriye, Filistin ve Mısır Arap fetihleriyle kaybedildi; İstanbul birkaç kez kuşatıldı. 726–843 yılları arasında süren ikonoklazma (tasvir kırıcılık) tartışması toplumu derinden etkiledi. 9–11. yüzyıllarda Makedon hanedanı döneminde imparatorluk yeniden güçlendi; II. Basileios Bulgar Çarlığı’nı ortadan kaldırdı.

Gerileme

1071 Malazgirt yenilgisinden sonra Anadolu’nun büyük kısmı Türklerin eline geçti. 1204’te Dördüncü Haçlı Seferi orduları İstanbul’u yağmalayarak bir Latin İmparatorluğu kurdu; Bizanslılar şehri ancak 1261’de geri alabildi. Son yüzyıllarında Palaiologos hanedanı dönemindeki Bizans, İstanbul ve çevresindeki küçük topraklara sıkıştı.

İstanbul’un fethi ve mirası

29 Mayıs 1453’te Osmanlı Sultanı II. Mehmed İstanbul’u fethetti; son imparator XI. Konstantinos surlarda hayatını kaybetti. Bizans; Roma hukuku, Yunan klasiklerinin korunması, Ortodoks Hıristiyanlık ve sanatıyla Doğu Avrupa’yı, Rusya’yı ve Osmanlı kültürünü derinden etkiledi.

Konstantinopolis: surlar, sarnıçlar ve Hipodrom

Konstantinopolis, kara ve deniz ticaret yollarının kesiştiği bir yarımada üzerinde kurulduğu için doğal olarak korunaklıydı. II. Theodosius döneminde, 5. yüzyılın başında inşa edilen kara surları, şehri yaklaşık bin yıl boyunca birçok kuşatmaya karşı korudu. Haliç girişine gerilen zincir ve “Rum ateşi” denen yakıcı karışım, deniz savunmasının önemli parçalarıydı.

Şehrin kalbinde Büyük Saray, Ayasofya ve Hipodrom yer alırdı. Hipodrom, arabalı yarışların yapıldığı ve halkın imparatorla doğrudan karşılaştığı bir alandı. 532’deki Nika isyanı da burada başladı. Yerebatan Sarnıcı gibi büyük yer altı su depoları ise kuşatma sırasında bile şehrin su ihtiyacını karşılayacak şekilde tasarlanmıştı.

Devlet, hukuk ve kilise

Bizans imparatoru “basileus” unvanını taşır, kendisini Tanrı’nın yeryüzündeki temsilcisi olarak görürdü. Yine de taht hiçbir zaman tek bir hanedana bağlı kalmadı; ordu, senato ve halk, farklı dönemlerde imparator belirlemede rol oynadı. 7. yüzyılda kurulan “tema” sistemi, askerlere arazi vererek eyalet savunmasını örgütledi. I. Herakleios döneminden itibaren Yunanca, Latincenin yerini alarak resmî dil oldu.

Kilise ile devlet arasında yakın bir ilişki vardı; imparator din işlerinde de sözü geçen biriydi. Konstantinopolis patriği, Doğu Ortodoks dünyasının en saygın isimlerinden biriydi. Roma papalığı ile yaşanan görüş ayrılıkları 1054’te “Büyük Ayrılık” olarak anılan kopuşla sonuçlandı; Katolik ve Ortodoks kiliseleri bu tarihten sonra ayrı yollardan yürüdü.

Ekonomi, sanat ve Slav dünyasına etki

Bizans ekonomisinin simgesi, dört yüz yıldan uzun süre değerini koruyan altın “solidus” sikkesiydi. Şehir ipek, baharat ve lüks eşya ticaretinin kavşağıydı. Geleneksel anlatıya göre ipek böceği yumurtaları Justinianus döneminde Çin’den getirilerek imparatorlukta ipek üretiminin başlamasını sağladı. Devlet bazı malların ticaretini sıkı biçimde denetlerdi.

Sanat alanında mozaikler, ikonalar ve aydınlatmalı el yazmaları öne çıkar. Bizans mimarisi, Ayasofya’nın kubbeli planıyla sonraki yüzyıllarda hem Ortodoks kiliselerini hem de Osmanlı camilerini etkiledi. 9. yüzyılda Kiril ve Metodi’nin Slavlar arasındaki çalışmaları Slav alfabelerinin temelini attı. 988’de Kiev Knezi Vladimir’in Hıristiyanlığı seçmesi, Rusya ve Doğu Avrupa’nın kültürel yönünü belirledi.

Komnenoslar, Latin işgali ve Paleologlar

11. yüzyılın sonunda tahta çıkan I. Aleksios Komnenos, Malazgirt sonrası dağılan devleti toparladı. Komnenos hanedanı yaklaşık bir yüzyıl boyunca ordu ve diplomaside yeniden güç kazandı, ancak Haçlı orduları ile ilişkiler hem yardım hem de güvensizlik kaynağı oldu. 1204’te İstanbul’un Latinler tarafından yağmalanması, imparatorluğu parçaladı; İznik, Trabzon ve Epir gibi devletçikler Bizans mirasını sürdürmeye çalıştı.

1261’de İznik İmparatorluğu İstanbul’u geri aldı ve Paleologlar dönemi başladı. Bu yeni dönemde devlet küçülmüştü; iç savaşlar, 1347’den itibaren yayılan veba ve Osmanlıların Balkanlar’da ilerlemesi gücünü iyice azalttı. Buna karşılık Paleolog çağı, edebiyat, felsefe ve sanatın canlı olduğu bir dönemdi ve Bizanslı bilginlerin İtalya’ya göçü Rönesans’a katkıda bulundu.

Bizans’ın mirası ve Bizans kavramı

Bizans’ın en önemli katkılarından biri, antik Yunan ve Roma metinlerinin korunmasıdır. Konstantinopolis’teki kütüphaneler ve manastırlar, Platon, Aristoteles ve birçok tarihçinin eserini yüzyıllar boyunca kopyaladı. Bu el yazmaları sonradan İtalya’ya ulaşarak Rönesans düşüncesini besledi. Roma hukukunun derlenmesi de Avrupa’nın hukuk geleneğine yön verdi.

“Bizans” sözcüğü çoğu zaman gereksiz karmaşıklık ve entrika anlamında kullanılır; çağdaş tarihçiler bu önyargıyı eleştirir. İmparatorluğun kendi vatandaşları kendilerini Romalı saydı ve Osmanlı döneminde de Rum Ortodoks cemaati ile Fener Patrikhanesi İstanbul’da varlığını sürdürdü. Bugün Bizans mirası Ayasofya, Kariye ve surlar gibi yapılar ile Doğu Avrupa’daki Ortodoks kiliselerinin gelenekleri aracılığıyla yaşamaya devam ediyor.

İstanbul’un bugünkü silüetinde ve semt adlarında da Bizans’ın izleri sürer: Theodosius surları, Binbirdirek ve Yerebatan sarnıçları ile Fener ve Balat mahalleleri, şehrin bin yıllık Doğu Roma geçmişini gündelik hayatın içinde hatırlatır.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Encyclopaedia Britannica, “Byzantine Empire” maddesi.
  2. Georg Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi.
  3. UNESCO Dünya Mirası, “Historic Areas of Istanbul”.
  4. John Julius Norwich – A Short History of Byzantium (Knopf, 1997).
  5. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Bizans” maddesi.
  6. Encyclopaedia Britannica, “Byzantine Empire” maddesi.

Merak edilenler

Bizans İmparatorluğu nedir? Bizans İmparatorluğu, Roma İmparatorluğu’nun doğu yarısının devamıdır ve merkezi Konstantinopolis (İstanbul) idi.

Bizans İmparatorluğu’nun başkenti neresiydi? Başkent: Konstantinopolis (İstanbul).

Bizans İmparatorluğu ne zaman sona erdi? Sona eriş: 29 Mayıs 1453, İstanbul’un fethi.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir