İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Altın Orda Hanlığı: İdil Kıyısından Doğu Avrupa’yı Yöneten Türk-Moğol Devleti

Altın Orda, Cengiz Han’ın torunu Batu Han’ın 1240’lı yıllarda İdil (Volga) boyunda kurduğu hanlıktır. Rus knezliklerini iki yüzyılı aşkın bir süre vergiye bağladı. Zamanla Türkleşip Müslüman oldu; 15. yüzyılda Kazan, Kırım ve Astrahan hanlıklarına bölündü ve 1502’de son kalıntısı da sona erdi.

Altın Orda Hanlığı: İdil Kıyısından Doğu Avrupa’yı Yöneten Türk-Moğol Devleti
Görsel: Cresques Abraham / Wikimedia Commons (Public domain)

Cengiz Han, topraklarını oğulları arasında paylaştırırken en batıdaki bölgeyi büyük oğlu Cuci’ye verdi. Cuci’nin oğlu Batu, 1236–1242 yıllarındaki batı seferinden sonra İdil’in aşağı kesiminde Saray şehrini kurarak hanlığın merkezini oluşturdu. Rus kaynaklarında “Altın Orda” adıyla anılan devlet, kendi kaynaklarında genellikle “Ulus-ı Cuci” (Cuci ulusu) olarak geçer.

Rus knezlikleri

Altın Orda, Rus knezliklerini doğrudan yönetmek yerine vergiye bağladı. Knezler hükümdarlık için handan yarlık (ferman) almak zorundaydı. Bu dönem Rus tarihinde “Tatar boyunduruğu” olarak anılır.

Türkleşme ve İslamlaşma

Hanlığın nüfusunun büyük kısmı Kıpçak Türklerinden oluşuyordu ve yönetici Moğol tabakası zamanla Türkleşti. Berke Han Müslüman olan ilk Moğol hükümdarlarındandı ve İlhanlılara karşı Memlüklerle ittifak kurdu. Özbek Han (1313–1341) döneminde İslam devletin resmî dini haline geldi; bu dönem hanlığın zirvesi sayılır.

Gerileme ve dağılma

14. yüzyılın ortasındaki iç karışıklıklar ve veba salgını devleti zayıflattı. 1380’de Kulikovo’da Moskova Knezi Dmitri’ye yenildiler. Toktamış Han birliği yeniden sağlayıp 1382’de Moskova’yı yaktı; ancak eski müttefiki Timur’a 1391 ve 1395’te yenildi ve Saray yıkıldı. 15. yüzyılda Kazan, Kırım ve Astrahan hanlıkları ayrıldı. Kalan “Büyük Orda”, 1502’de Kırım Hanı Mengli Giray tarafından ortadan kaldırıldı.

Saray şehri ve İdil ticaret yolu

Hanlığın merkezi Saray, İdil'in aşağı kesiminde, bugünkü Astrahan bölgesinde kuruldu; 14. yüzyılda daha kuzeyde ikinci bir başkent olan "Yeni Saray" gelişti. 1330'larda bölgeyi ziyaret eden İbn Battûta, Saray'ı geniş caddeleri, pazarları ve farklı halklara ait mahalleleriyle anlatır. Altın Orda, İdil ve Don boyundaki kara yollarını Karadeniz limanlarına bağlıyordu: Kırım'daki Kefe'de Cenevizliler, Azak'ta (Tana) Venedikliler ticaret kolonileri kurdu. Kürk, tahıl, tuz ve ipek bu yoldan geçerdi; Mısır Memlüklerinin asker ihtiyacının önemli bir kısmı da Kıpçak bozkırından karşılanıyordu.

Yarlık, sayım ve yam: yönetim düzeni

Hanlık, bağlı toprakları vergi memurları ve yerel yöneticiler aracılığıyla denetledi. Rus yıllıkları, 1257–1259 yıllarında Vladimir-Suzdal ve Novgorod topraklarında vergi için nüfus sayımı yapıldığını kaydeder. Han adına verilen yarlıklar yalnız knezlere değil, Ortodoks kilisesine de verildi; kilise vergi muafiyeti karşılığında han için dua etmekle yükümlüydü. Moğol İmparatorluğu'ndan devralınan yam (ulak istasyonları) sistemi, haberlerin ve elçilerin geniş bozkırda hızla taşınmasını sağladı. Bu kurumların izleri Rusçada da kaldı: "yamşçik" (arabacı), "tamojnya" (gümrük, damga sözcüğünden) ve "denga" (para) gibi sözcükler bu dönemden kalmadır.

Kıpçakça, Codex Cumanicus ve edebiyat

Hanlığın ortak dili Kıpçak Türkçesiydi. 14. yüzyıla ait Codex Cumanicus, İtalyan tüccarlar ve misyonerler için hazırlanmış Latince-Farsça-Kıpçakça bir sözlük ve metin derlemesidir; bugün Venedik'teki Marciana Kütüphanesi'nde korunur. Altın Orda çevresinde Türkçe edebiyat da gelişti: Kutb, Nizâmî'nin Hüsrev ü Şirin'ini 1341–1342 yıllarında Türkçeye uyarlayarak Tinibek Han'a sundu; Harezmî'nin Muhabbetnâme'si de 1353'te bir Altın Orda beyi için yazıldı. Bu eserler, Harezm ve İdil havzasındaki Türk yazı dilinin gelişimi için temel kaynaklardır.

Ardıl hanlıklar ve kalıcı mirası

Altın Orda dağılırken yerinde yeni Türk hanlıkları doğdu: Kazan (1438 civarı), Kırım (1441 civarı), Astrahan ve Nogay Ordası bunların başlıcalarıdır. Moskova Knezliği güçlendikçe bu hanlıklar tek tek el değiştirdi: Kazan 1552'de, Astrahan 1556'da Korkunç İvan'ın eline geçti; Kırım Hanlığı ise 1783'te Rusya'ya katıldı. Bugün Tatarlar, Başkurtlar, Kırım Tatarları ve Nogaylar gibi halkların tarihinde Altın Orda ortak bir başlangıç noktası olarak görülür. Rus devletinin vergi, posta ve gümrük düzeninin oluşumunda da bu dönemin etkisi tarihçiler tarafından sıkça tartışılır.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Altın Orda” maddesi.
  2. İbn Battûta, Seyahatnâme (Özbek Han’ın sarayı anlatısı).
  3. Encyclopaedia Britannica, “Golden Horde” maddesi.
  4. István Vásáry – Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365 (Cambridge University Press, 2005)
  5. Bertold Spuler – Die Goldene Horde: Die Mongolen in Russland 1223–1502 (1943; genişletilmiş baskı 1965)

Merak edilenler

Altın Orda Hanlığı nedir? Altın Orda, Cengiz Han’ın torunu Batu Han’ın 1240’lı yıllarda İdil (Volga) boyunda kurduğu hanlıktır.

Altın Orda Hanlığı ne zaman kuruldu? Kuruluş: 1242 civarı, Batu Han.

Altın Orda Hanlığı’nın başkenti neresiydi? Başkent: Saray (aşağı İdil).

Altın Orda Hanlığı ne zaman sona erdi? Sona eriş: 1502, Büyük Orda’nın yıkılışı.

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir