Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γνώση που φωτίζει τον κόσμο

Η Χρυσή Ορδα: Το Τουρκο-Μογγολικό Κράτος Που Ήρθε Την Ανατολική Ευρώπη Από Τον Βόλγα

Η Χρυσή Ορδα ήταν το χανατάτι που ιδρύθηκε στον Βόλγα στη δεκαετία του 1240 από τον Μπάτου Χαν, εγγονό του Τζένγκις Χαν. Για περισσότερο από δύο αιώνες κράτησε τις ρωσικές αρχοντίες ως φορολογούμενες. Γίναμε σταδιακά Τουρκική και Μουσουλμάνη· τον 15ο αιώνα διαιρέθηκε στα χανατάτια του Καζάν, Κριμαίας και Αστράχαν, και το τελευταίο της υπόλειμμα τέληξε το 1502.

Η Χρυσή Ορδα: Το Τουρκο-Μογγολικό Κράτος Που Ήρθε Την Ανατολική Ευρώπη Από Τον Βόλγα
Εικόνα: Cresques Abraham / Wikimedia Commons (Public domain)

Όταν ο Τζένγκις Χαν διέμειρε τις εκτάσεις του στους γιους του, έδωσε την πιο δυτική περιοχή στον πρωτότοκο γιο του Τζότσι. Ο γιος του Τζότσι, ο Μπάτου, μετά την δυτική εκστρατεία του 1236–1242, ίδρυσε την πόλη Σαραϊ στον κάτω Βόλγα ως κέντρο του χανατατιού. Γνωστή στις ρωσικές πηγές ως «Χρυσή Ορδα», η πολιτεία ονομάζεται συνήθως «Ούλους του Τζότσι» στις δικές της πηγές.

Οι ρωσικές αρχοντίες

Αντί να κυβερνήσει απευθείας τις ρωσικές αρχοντίες, η Χρυσή Ορδα τις έκανε φορολογούμενες. Οι άρχοντες έπρεπε να αποκτήσουν ένα γιαρλίκ (πατέντα) από τον χαν για να κυβερνήσουν. Αυτή η περίοδος είναι γνωστή στην ρωσική ιστορία ως «Ταταρικό ζυγό».

Τουρκικοποίηση και ισλαμικοποίηση

Οι περισσότεροι από τον πληθυσμό του χανατατιού ήταν Κίπτσακ Τούρκοι, και η μογγολική ηγεμονική τάξη γίναμε σταδιακά Τουρκική. Ο Μπέρκε Χαν ήταν μεταξύ των πρώτων μογγολικών ηγετών που γίναμε Μουσουλμάνος και συμμαχικάρισε με τους Μαμλούκους εναντίον του Ιλχανατού. Υπό τον Ούζμπεκ Χαν (1313–1341) ο Ισλάμ γίναμε η κρατική θρησκεία, μια περίοδος που θεωρείται η ακμή του χανατατιού.

Αποκλίση και διάσπαση

Εσωτερική ταραχή και λοιμός στη μέση του 14ου αιώνα ενίσχυσαν την πολιτεία. Το 1380 ήττηθηκε στο Κουλικόβο από τον άρχοντα Δημήτριο της Μόσχας. Ο Τοχταμύς Χαν επαναφέρει την ενότητα και κάει τη Μόσχα το 1382, αλλά ήττηθηκε από τον πρώην σύμμαχό του Τιμούρ το 1391 και 1395, και η Σαραϊ καταστράφηκε. Στον 15ο αιώνα τα χανατάτια του Καζάν, Κριμαίας και Αστράχαν ξεχώρισαν. Η υπολειπόμενη «Μεγάλη Ορδα» καταστράφηκε το 1502 από τον χαν της Κριμαίας Μεντλί Γκιρέι.

Η πόλη Σαραϊ και η εμπορική διαδρομή του Βόλγα

Το κέντρο του χανατατιού, η Σαραϊ, ιδρύθηκε στον κάτω Βόλγα στην σημερινή περιοχή Αστράχαν· τον 14ο αιώνα αναπτύχθηκε βορειότερα μια δεύτερη πρωτεύουσα, η «Νέα Σαραϊ». Ο Ιμπν Μπατούτα, που επισκέφθηκε την περιοχή τη δεκαετία του 1330, περιγράφει τη Σαραϊ με τις πλατείες της, τις αγορές και τα γειτονιά που ανήκαν σε διαφορετικά λαούς. Η Χρυσή Ορδα συνδέει τις χερσαίες διαδρομές κατά μήκος του Βόλγα και του Ντον με τις λιμενικές πόλεις της Μαύρης Θάλασσας: οι Τζενovéζες ίδρυσαν εμπορικές αποικίες στην Καφά στην Κριμαία και οι Βενετοί στην Τανά κοντά στον Αζόβ. Πέλτες, σιτάρι, αλάτι και μετάξι διέρχονταν μέσω αυτών των διαδρομών, και ένα μεγάλο μέρος της ανάγκης του σουλτανάτου των Μαμλούκων για στρατιώτες στην Αίγυπτο καλύφθηκε από την κίπτσακ στέπη.

Γιαρλίκα, απογραφή και γιαμ: το σύστημα διακυβέρνησης

Το χανατάτι έλεγχε τις φορολογούμενες εκτάσεις του μέσω φορολογικών αξιωματικών και τοπικών ηγετών. Οι ρωσικές χρονικές καταγράφουν ότι μια απογραφή για φορολογικούς σκοπούς πραγματοποιήθηκε στα εδάφη του Βλαδιμίρ-Σουζδάλ και Νόβγκοροντ το 1257–1259. Τα γιαρλίκα που εκδόθηκαν στο όνομα του χαν χορηγούνταν όχι μόνο στους άρχοντες αλλά και στην Ορθόδοξη Εκκλησία, η οποία σε αντάλλαγμα για φορολογική απαλλαγή οφείλαινε να προσεύχεται για τον χαν. Το σύστημα γιαμ των σταθμών αναμετάδοσης, κληρονομημένο από την Αυτοκρατορία των Μογγόλων, επέτρεπε στα νέα και στους πρέσβεις να ταξιδεύουν γρήγορα σε όλο το μεγάλο στέπη. Αυτά τα θεσμικά άφησαν ίχνη στα ρωσικά: λέξεις όπως «γιαμσίκ» (御者), «ταμόζνια» (τελωνείο, από τη λέξη ταμγκα) και «δένγκα» (χρήματα) προέρχονται από αυτή την περίοδο.

Κίπτσακ, ο Κώδικας Κουμανίκος και η λογοτεχνία

Η κοινή γλώσσα του χανατατιού ήταν τα Κίπτσακ Τουρκικά. Ο Κώδικας Κουμανίκος του 14ου αιώνα είναι ένα λατινικό-περσικό-κίπτσακ λεξικό και συλλογή κειμένων που προετοιμάστηκε για ιταλικούς εμπόρους και ιεραπόστολους· διατηρείται σήμερα στη Βιβλιοθήκη Μαρτσιάνα στη Βενετία. Η τουρκική λογοτεχνία επίσης ανθίζει γύρω από τη Χρυσή Ορδα: Ο Κουτμπ προσάρμοσε το Χουσράου και Σιρίν του Νιζαμί στα τουρκικά το 1341–1342 και το παρουσίασε στον Τινιμπέκ Χαν, και το Μουχαμπατνάμα του Χουαρεζμί γράφτηκε το 1353 για έναν εμίρη της Χρυσής Ορδας. Αυτά τα έργα είναι βασικές πηγές για την εξέλιξη της γραπτής τουρκικής γλώσσας στην Χουαρεζμ και τη λεκάνη του Βόλγα.

Διαδόχικα χανατάτια και διαμείνουσα κληρονομιά

Όπως η Χρυσή Ορδα σπάει, νέα τουρκικά χανατάτια αναδύονται στη θέση της: Καζάν (περίπου 1438), Κριμαία (περίπου 1441), Αστράχαν και η Ορδα Νόγκαϊ ήταν τα κύρια. Καθώς η Μεγάλη Αρχοντία της Μόσχας ενισχύει, αυτά τα χανατάτια αλλάζουν χέρια ένα-ένα: Το Καζάν πέφτει στον Ιβάν τον Δεινό το 1552 και η Αστράχαν το 1556, ενώ το Χανατάτι της Κριμαίας προσαρτάται από τη Ρωσία το 1783. Σήμερα η Χρυσή Ορδα βλέπεται ως κοινή αρχή στην ιστορία λαών όπως οι Τατάροι, Μπασκίρ, Κριμαίοι Τατάροι και Νόγκαϊ. Οι ιστορικοί συζητούν συχνά την επιρροή αυτής της περιόδου στη διαμόρφωση των ρωσικών φορολογικών, ταχυδρομικών και τελωνειακών συστημάτων.

Πηγές και επιπλέον ανάγνωση

  1. Τουρκία Διγιάνεθ Βακφı Ισλάμ Ανσικλοπεδισι, «Αλτίν Ορδα».
  2. Ιμπν Μπατούτα, Ταξίδια (αφήγηση για τη διοίκηση του Ούζμπεκ Χαν).
  3. Encyclopaedia Britannica, «Golden Horde».
  4. Ιστβάν Βασάρι – Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365 (Cambridge University Press, 2005)
  5. Μπερτόλντ Σπούλερ – Die Goldene Horde: Die Mongolen in Russland 1223–1502 (1943; επεκταμένη έκδοση 1965)
Κοινοποίηση
Ακολουθήστε το YulaHubΜάθετε πρώτοι τις σημαντικότερες ειδήσεις της ημέρας.
RSS

Αφήστε ένα σχόλιο

Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *