Dystopia, nghĩa là "nơi xấu" trong tiếng Hy Lạp, được dùng làm đối lập của "utopia", xã hội lý tưởng. Các tiểu thuyết dystopia thường tưởng tượng ra những xã hội áp bức, đáng sợ hoặc phi nhân hóa bằng cách đẩy các xu hướng ngày nay đến cực hạn. Mục đích thường không phải là dự đoán tương lai mà là cảnh báo về hiện tại.
Từ utopia đến dystopia
Từ "utopia" xuất phát từ cuốn sách cùng tên của nhà tư tưởng người Anh Thomas More, xuất bản năm 1516. Trong thế kỷ 20, các cuộc chiến tranh thế giới, các chế độ toàn trị và sự thay đổi công nghệ nhanh chóng đã dẫn dắt các nhà văn miêu tả những xã hội ác mộng thay vì lý tưởng.
Các mốc quan trọng
- We – Yevgeny Zamyatin: Viết vào đầu những năm 1920 và bị cấm tại Liên Xô, nó miêu tả một nhà nước nơi mọi thứ có thể nhìn thấy qua những bức tường kính và con người được biết đến bằng số hiệu. Nó đã ảnh hưởng đến nhiều dystopia sau này.
- Brave New World – Aldous Huxley (1932): Một thế giới nơi sự kiểm soát đến không qua sức mạnh mà qua niềm vui, tiêu dùng và hạnh phúc say sưa bằng thuốc, và con người được sản xuất trong phòng thí nghiệm.
- Nineteen Eighty-Four – George Orwell (1949): Giám sát liên tục, viết lại quá khứ và kiểm soát tư duy thông qua ngôn ngữ. Các khái niệm sinh ra từ cuốn sách, như "Big Brother" (Anh cả) và "Thought Police" (Cảnh sát tư duy), đã đi vào ngôn ngữ hàng ngày.
- Fahrenheit 451 – Ray Bradbury (1953): Một xã hội nơi sách bị cấm và lính cứu hỏa đốt sách thay vì dập tắt cháy. Tiêu đề đề cập đến nhiệt độ thường được trích dẫn là điểm tự nhiên của giấy.
- The Handmaid’s Tale – Margaret Atwood (1985): Một chế độ thần quyền tước đoạt mọi quyền lợi của phụ nữ.
- Never Let Me Go – Kazuo Ishiguro (2005): Một cuốn tiểu thuyết trầm lặng, u buồn đặt câu hỏi về khoa học, đạo đức và ý nghĩa của việc làm người.
- The Hunger Games – Suzanne Collins (2008): Bộ sách đã khởi động trào dấy của dystopia dành cho thanh thiếu niên.
Nên đọc theo thứ tự nào?
Đối với người mới bắt đầu, Fahrenheit 451 là khởi đầu tốt nhờ cấu trúc ngắn gọn, mượt mà. Đọc Nineteen Eighty-Four và Brave New World cùng lúc sau đó cho phép bạn so sánh hai ác mộng khác nhau: một xã hội bị kiểm soát bằng nỗi sợ và cấm đoán, cái kia bằng niềm vui và sự phân tâm. We là lựa chọn lý tưởng để thấy gốc rễ chung của những cuốn sách này.
Tại sao chúng vẫn còn liên quan?
Các tranh luận về giám sát kỹ thuật số, tin sai lệch, tiêu dùng do thuật toán điều khiển và quyền riêng tư khiến những tiểu thuyết này đáng để đọc lại cho mọi thế hệ. Dystopia tiếp tục đặt ra câu hỏi và nhắc nhở chúng ta về giá trị của tự do cá nhân.
Các công cụ chung của dystopia
Mặc dù được viết ở các quốc gia khác nhau và các thập kỷ khác nhau, các dystopia kinh điển đều tưởng tượng ra những công cụ tương tự để kiểm soát cá nhân. Nhận ra những công cụ chung này giúp vừa dễ dàng so sánh các tiểu thuyết, vừa hiểu rõ các tranh luận ngày nay.
- Giám sát: Trong We của Zamyatin, con người sống trong những ngôi nhà có tường kính; trong Nineteen Eighty-Four của Orwell, màn hình hai chiều liên tục theo dõi bên trong ngôi nhà.
- Kiểm soát ngôn ngữ: Newspeak (Tân ngữ) trong Nineteen Eighty-Four nhằm thu hẹp phạm vi tư duy có thể có bằng cách giảm số lượng từ vựng.
- Cai trị bằng niềm vui: Trong Brave New World của Huxley, sự kiểm soát đạt được không qua nỗi sợ mà qua tiêu dùng, giải trí và một loại thuốc gọi là "soma".
- Xóa bỏ ký ức: Trong Nineteen Eighty-Four lịch sử liên tục được viết lại, trong khi trong Fahrenheit 451 mối liên hệ với quá khứ bị cắt đứt bằng cách đốt sách.
Các tác giả đã quan sát gì?
Những tiểu thuyết này không sinh ra trong chân không; mỗi cuốn đều phản ánh, dưới dạng phóng to, những lo âu của thời đại tác giả. Zamyatin viết We vào năm 1920–1921; tiểu thuyết bị cấm tại Liên Xô và lần đầu xuất bản bằng bản dịch tiếng Anh ở New York năm 1924. Năm 1932 Huxley biến Henry Ford, biểu tượng của dây chuyền sản xuất đại trà, gần như thành một vị thần của xã hội trong tiểu thuyết và bắt đầu lịch pháp "After Ford" (Sau Ford).
Orwell đã chứng kiến tuyên truyền và sự bóp méo sự thật từ gần trong Nội chiến Tây Ban Nha; Nineteen Eighty-Four xuất bản năm 1949, sau trải nghiệm đó. Fahrenheit 451 của Bradbury, năm 1953, được xây dựng trên ký ức về các vụ đốt sách những năm 1930 và nỗi lo về sự trỗi dậy của truyền hình. Đọc các tiểu thuyết trong bối cảnh này cho phép chúng ta thấy chúng không phải là đơn giản "dự đoán về tương lai" mà là những chiếc gương được cất lên cho chính thời đại của chúng.
Nguồn và đọc thêm
- Claeys, G., "Dystopia: A Natural History", Oxford University Press (2017).
- British Library, "Discovering Literature: Utopia and dystopia".
- Encyclopaedia Britannica, các mục "Dystopia", "Nineteen Eighty-four" và "Brave New World".
- Encyclopaedia Britannica – Dystopia
- The Orwell Foundation – Nineteen Eighty-Four
- Encyclopaedia Britannica – Yevgeny Zamyatin
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *