Sinema, 130 yılı aşkın tarihinde teknolojiyle birlikte defalarca yeniden doğdu. İşte bugün izlediğimiz filmlerin temelini atan altı dönüm noktası.
1. İlk halka açık gösterim (1895)
Lumière kardeşler, 28 Aralık 1895'te Paris'teki Grand Café'nin bodrum salonunda biletli ilk film gösterimlerinden birini düzenledi. Fabrikadan çıkan işçileri ve gündelik hayatı gösteren kısa filmler, seyirciyi büyüledi.
2. Hikâye anlatan sinema
1900'lerin başında film yapımcıları kamerayı yalnızca kayıt aracı olarak değil, hikâye anlatma aracı olarak kullanmaya başladı. Kurgu, farklı açılar ve yakın çekimler sinemanın kendine özgü dilini oluşturdu.
3. Sesli film (1927)
The Jazz Singer (Caz Şarkıcısı), senkronize diyalog ve şarkı içeren ilk uzun metrajlı filmlerden biri olarak sessiz sinema döneminin sonunu başlattı.
4. Renkli film
1930'larda üç renkli Technicolor yöntemi, canlı renkleri beyaz perdeye taşıdı ve sonraki on yıllarda renkli film giderek standart hâline geldi.
5. Geniş perde (1950'ler)
Televizyonla rekabet eden sinema salonları, CinemaScope gibi geniş ekran formatlarıyla seyirciye evde yaşayamayacağı bir deneyim sunmaya çalıştı.
6. Bilgisayar animasyonu ve dijital çağ
1995'te Oyuncak Hikâyesi (Toy Story), tamamen bilgisayarla üretilmiş ilk uzun metrajlı animasyon film oldu. 2000'lerde dijital kamera ve dijital gösterim yaygınlaştı; bugün ise yayın platformları filmlerin nasıl üretilip izlendiğini yeniden şekillendiriyor.
Lumière'den önce: hareketli görüntünün öncüleri
Lumière kardeşlerin gösterimi bir başlangıç olsa da hareketli görüntü fikri daha eskiye dayanır. 19. yüzyılda göz yanılsamasına dayanan dönen diskler ve silindirler, art arda gelen resimlerin hareket gibi algılandığını göstermişti. Thomas Edison'un laboratuvarında geliştirilen Kinetoskop, 1890'ların başında filmleri tek kişinin bir aralıktan bakarak izleyebileceği bir kutuda gösteriyordu. Lumière kardeşlerin Sinematograf'ı ise hem çekim hem de perdeye yansıtma yapabilen hafif bir cihazdı ve 1895'te patentlendi. Bu fark önemliydi: film artık tek kişilik bir merak nesnesi değil, karanlık bir salonda topluca yaşanan bir deneyimdi. Kısa sürede Fransız sihirbaz Georges Méliès, kamerayı hileler ve fantastik dünyalar yaratmak için kullandı; 1902 tarihli Aya Yolculuk filmi, sinemada hayal gücünün ilk büyük örneklerinden biri olarak bilinir.
Türkiye'de sinemanın başlangıcı
Sinema Osmanlı topraklarına da çok erken ulaştı. İstanbul'daki ilk film gösterimleri, Lumière'in Paris gösteriminden yalnızca kısa bir süre sonra, 1896 yılında Beyoğlu'nda yapıldı. Türk sinemasının ilk filmi olarak genellikle Fuat Uzkınay'ın 14 Kasım 1914'te çektiği, Ayastefanos'taki Rus Abidesi'nin yıkılışını gösteren belgesel kabul edilir. Filmin kopyası bugün bilinmediği için bazı araştırmacılar bu kabulü tartışır, ancak 14 Kasım uzun yıllar Türk sinemasının doğum günü olarak anıldı. Cumhuriyet'in ilk yıllarında sinema büyük ölçüde tiyatro kökenli yönetmenlerin elindeydi. 1950'lerden sonra Yeşilçam olarak anılan dönemde yerli film üretimi hızla arttı ve sinema, büyük kentlerden Anadolu'nun küçük kasabalarına kadar geniş bir izleyici kitlesine ulaştı. Bu dönemin yazlık sinemaları hâlâ birçok kişinin hafızasında yaşıyor.
Hollywood stüdyo sistemi
1920'lerden 1950'lere kadar ABD sinemasına birkaç büyük stüdyo hâkimdi. Bu dönemde stüdyolar filmleri hem üretiyor hem dağıtıyor hem de kendilerine ait salonlarda gösteriyordu. Oyuncular, yönetmenler ve senaristler uzun süreli sözleşmelerle stüdyolara bağlıydı ve her stüdyonun kendine özgü bir tarzı vardı. Bu düzen, yılda yüzlerce film üretilmesini sağlayan verimli bir fabrikaya benziyordu. 1948'de ABD Yüksek Mahkemesi'nin Paramount davasında verdiği karar, stüdyoların sinema salonlarına sahip olmasını ve salonlara filmleri toplu paketler hâlinde dayatmasını rekabete aykırı buldu. Stüdyolar salonlarını elden çıkarmak zorunda kaldı. Aynı yıllarda televizyonun yaygınlaşmasıyla birlikte sistem çözüldü; bağımsız yapımcılar ve tek film üzerine anlaşma yapan yıldızlar ön plana çıktı. Bu dönüşüm, Hollywood'un bugünkü proje bazlı üretim modelinin temelini attı.
Avrupa'dan gelen akımlar
Sinemanın dilini yalnızca Hollywood değil, Avrupa'daki sanat akımları da şekillendirdi. Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Almanya'da ortaya çıkan Dışavurumculuk, çarpık dekorlar ve sert ışık gölge oyunlarıyla karakterlerin iç dünyasını yansıttı; 1920 tarihli Dr. Caligari'nin Muayenehanesi bu akımın simgesidir. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra İtalyan Yeni Gerçekçiliği, stüdyo yerine gerçek sokaklarda ve çoğu zaman profesyonel olmayan oyuncularla çekilen filmlerle savaş sonrası yoksulluğu anlattı; 1948 yapımı Bisiklet Hırsızları en bilinen örneklerdendir. 1950'lerin sonunda Fransız Yeni Dalgası, hafif kameralar, doğal ışık ve kuralları bozan kurguyla genç yönetmenlerin kişisel sinemasını öne çıkardı; 1959 tarihli Dört Yüz Darbe ve 1960 tarihli Serseri Âşıklar bu dalganın başlangıç filmleri arasında sayılır.
Ödüller ve festivaller
Sinema büyüdükçe filmleri değerlendiren kurumlar da ortaya çıktı. ABD Sinema Sanatları ve Bilimleri Akademisi'nin verdiği ödüllerin ilk töreni 1929'da yapıldı; bu ödüller bugün Oscar adıyla bilinir. Dünyanın en eski film festivali olarak kabul edilen Venedik Film Festivali ilk kez 1932'de düzenlendi. Cannes Film Festivali'nin ilki 1939'da planlanmış, ancak savaşın başlaması nedeniyle ertelenmiş; festival ilk kez 1946'da yapılabilmiştir. Berlin Film Festivali ise 1951'den beri düzenlenmektedir. Türkiye'de 1964'ten bu yana düzenlenen Antalya Altın Portakal Film Festivali, ülkenin en köklü sinema etkinliklerinden biridir. Festivaller, büyük stüdyoların dışındaki filmlerin uluslararası izleyiciye ulaşmasında önemli bir rol oynar ve birçok yönetmenin kariyeri bu seçkilerde başlar.
Kaybolan filmler ve film koruma
Sinema tarihinin önemli bir kısmı ne yazık ki kayıptır. ABD Kongre Kütüphanesi'nin 2013'te yayımladığı araştırmaya göre ABD'de yapılan sessiz uzun metrajlı filmlerin yaklaşık yüzde 75'i tamamen kaybolmuş durumda. Bunun başlıca nedenlerinden biri, 1950'lere kadar kullanılan nitrat film şeridinin çok kolay alev alması ve zamanla bozulmasıdır; birçok film arşiv yangınlarında yok oldu. Sesli filme geçişten sonra sessiz filmlerin ticari değerinin kalmadığı düşünüldüğü için pek çoğu bilerek imha edildi. 1950'lerde daha güvenli asetat film yaygınlaştı. Bugün film arşivleri ve sinematekler eski kopyaları dijital olarak tarayıp restore ediyor. Zaman zaman unutulmuş bir depoda ya da özel bir koleksiyonda kayıp sanılan bir filmin bulunduğu haberleri gelir; her bulgu, sinema tarihinin eksik bir sayfasını yeniden açar.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Encyclopaedia Britannica, "History of the motion picture" maddesi
- Library of Congress (2013), The Survival of American Silent Feature Films: 1912–1929
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir