İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Sessiz Sinema Dönemi: Chaplin, Keaton ve Sözsüz Anlatımın Büyüsü

Sinemanın ilk otuz yılında filmler konuşmadı, ama dünyayı güldürdü, ağlattı ve büyüledi. Méliès’in Ay yolculuğundan Alman dışavurumculuğuna, Chaplin’in serserisinden Keaton’ın tehlikeli sahnelerine sessiz sinemanın altın çağı.

Sessiz Sinema Dönemi: Chaplin, Keaton ve Sözsüz Anlatımın Büyüsü

Sinemanın doğduğu 1895’ten sesli filmin yaygınlaştığı 1920’lerin sonuna kadar filmler “sessizdi”. Aslında salonlar hiç sessiz değildi: Gösterimlere piyanistler, orglar ve büyük şehirlerde bütün orkestralar eşlik ederdi. Diyaloglar ise sahneler arasına yerleştirilen “ara yazılar”la verilirdi. Bu sınırlama, sinemacıları hikâyeyi yüz ifadeleri, beden dili ve görüntünün kendisiyle anlatmaya zorladı ve evrensel bir sinema dili doğdu.

İlk büyücüler

Fransız sihirbaz Georges Méliès, 1902’de çektiği Ay’a Yolculuk ile özel efektlerin ve bilimkurgunun öncüsü oldu; Ay’ın gözüne saplanan roket sahnesi sinema tarihinin en bilinen görüntülerindendir. ABD’de D. W. Griffith, yakın çekim ve paralel kurgu gibi tekniklerle uzun metrajlı anlatıyı geliştirdi; ancak 1915 tarihli filminin ırkçı içeriği bugün de haklı olarak eleştirilmektedir.

Sessiz komedinin ustaları

  • Charlie Chaplin: 1914’te ilk kez ekrana gelen bol pantolonlu, bastonlu “Serseri” karakteri, dünyanın en tanınan film kahramanlarından biri oldu. Yumurcak (1921) ve Şehir Işıkları (1931) gibi filmlerinde komediyi duygusallıkla birleştirdi.
  • Buster Keaton: Hiç gülümsemeyen yüzü ve dublör kullanmadan çektiği akrobatik sahneleriyle tanınır. Bir tren takibi üzerine kurulu General (1926), tüm zamanların en iyi filmleri listelerinde yer alır.
  • Harold Lloyd: Önce Güvenlik (1923) filminde bir gökdelenin saatine asılı kaldığı sahne, sinemanın simge görüntülerindendir.

Sanat akımları

Almanya’da Dr. Caligari’nin Muayenehanesi (1920), Nosferatu (1922) ve Metropolis (1927) gibi filmler, çarpık dekorları ve keskin gölgeleriyle dışavurumcu sinemayı yarattı; bu üslup sonraki korku ve kara film türlerini derinden etkiledi. Sovyetler Birliği’nde Sergey Eisenstein, Potemkin Zırhlısı (1925) ile görüntülerin art arda dizilmesiyle anlam yaratan montaj kuramını geliştirdi.

Sesin gelişi

1927’de gösterilen Caz Şarkıcısı, eşzamanlı şarkı ve konuşma bölümleri içeren ilk uzun metrajlı film olarak büyük bir devrim yarattı. Birkaç yıl içinde stüdyolar sesli filme geçti; sesi ya da konuşma tarzı mikrofona uymayan pek çok yıldızın kariyeri sona erdi. Ne yazık ki bu dönemin filmlerinin önemli bir kısmı korunamadı: ABD Kongre Kütüphanesi’nin 2013 raporuna göre ülkenin sessiz uzun metrajlı filmlerinin büyük çoğunluğu tamamen kaybolmuştur.

Sessiz filmler gerçekten sessiz miydi?

“Sessiz sinema” adı yanıltıcıdır: Filmlerde kayıtlı ses yoktu ama salonlar nadiren sessizdi. Gösterimler çoğu zaman canlı müzikle desteklenir, seyirciyle film arasındaki bağı bu müzik kurardı.

  • Canlı müzik: Küçük salonlarda bir piyanist, büyük sinema saraylarında org ya da tam bir orkestra filme eşlik ederdi; bazı büyük yapımlar için özel besteler yazıldı.
  • Ara yazılar: Diyaloglar ve önemli bilgiler, sahneler arasına yerleştirilen yazılı kartlarla verilirdi; bu kartlar farklı ülkelerde kolayca çevrilip değiştirilebiliyordu.
  • Benshi: Japonya'da “benshi” adı verilen anlatıcılar perdenin yanında durup filmi yorumlar, karakterleri seslendirirdi; bazıları oyuncular kadar ünlüydü.

Kayıp filmler ve restorasyon

Sessiz dönemin büyük bölümü bugün kayıptır. ABD Kongre Kütüphanesi'nin 2013'te yayımladığı araştırmaya göre 1912–1929 arasında ABD'de üretilen uzun metrajlı sessiz filmlerin yaklaşık yüzde 75'i tamamen kaybolmuştur; yalnızca yüzde 14'ü özgün 35 mm biçiminde eksiksiz olarak günümüze ulaşmıştır.

Kayıpların başlıca nedeni, dönemin nitrat filminin kolay tutuşması ve zamanla bozulmasıdır; ses dönemine geçilince pek çok stüdyo eski filmleri değersiz görerek saklamaya da özen göstermedi. Bugün film arşivleri, kayıp sanılan kopyaları dünyanın farklı yerlerindeki koleksiyonlarda aramayı ve bulunanları dijital olarak restore etmeyi sürdürüyor. Restore edilen filmler çoğu zaman yeni bestelenmiş canlı müzikle festivallerde yeniden seyirciyle buluşuyor.

Sık sorulan sorular

Bugün sessiz film çekiliyor mu?

Nadiren de olsa evet. Sessiz sinemaya saygı duruşu niteliğindeki The Artist (2011), En İyi Film Oscar’ını kazanarak bu dönemin ilgisini yeniden canlandırdı.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Library of Congress, The Survival of American Silent Feature Films: 1912–1929 (2013).
  2. Kevin Brownlow, The Parade’s Gone By… (1968).
  3. British Film Institute (BFI), sessiz sinema arşiv sayfaları.
  4. Library of Congress – The Survival of American Silent Feature Films: 1912–1929 (2013)
  5. BFI – Silent cinema
Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir