İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Hunlar: Mete Han’dan Attila’ya Asya ve Avrupa’yı Sarsan Bozkır İmparatorluğu

Mete Han’ın kurduğu bozkır imparatorluğu Çin’i barış antlaşmasına zorladı; yüzyıllar sonra Avrupa Hunlarının batıya ilerleyişi Kavimler Göçü’nü tetikleyerek Roma’nın kaderini değiştirdi. Hunlar, Avrasya tarihinin akışını belirleyen ilk büyük bozkır gücüdür.

Hunlar: Mete Han’dan Attila’ya Asya ve Avrupa’yı Sarsan Bozkır İmparatorluğu

Bu yazı “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serisinin 3. bölümüdür.

Hunlar, Türk tarihinin ve Avrasya bozkır kültürünün en eski büyük devletlerinden birini kurdu. Çin kaynaklarında “Hiung-nu” (Xiongnu) diye anılan Asya Hunları ile yüzyıllar sonra Avrupa’ya ulaşan Hunlar arasındaki bağ tarihçiler arasında hâlâ tartışılır; ancak her iki topluluğun da aynı bozkır geleneğini, atlı okçu savaş tarzını ve benzer devlet anlayışını paylaştığı açıktır. Türk tarihçiliği Hunları, Göktürklerden önceki büyük Türk siyasi geleneğinin başlangıcı olarak kabul eder.

Mete Han ve Asya Hun İmparatorluğu

MÖ 3. yüzyılda bugünkü Moğolistan bozkırlarında yaşayan Hun boyları, Teoman’ın (Tumen) önderliğinde bir araya geldi. Oğlu Mete (Çin kaynaklarında Modu), MÖ 209’da başa geçti ve kısa sürede doğuda Tunguzlardan batıda Altay ve Tarım havzasına kadar uzanan bir bozkır imparatorluğu kurdu. Mete’nin ordusunu onar, yüzer, biner ve on biner kişilik birliklere ayırdığı onlu teşkilat, sonraki bozkır devletlerinde, Moğollarda ve Osmanlı’da da izleri görülen kalıcı bir askerî model oldu. Türk Kara Kuvvetleri’nin kuruluş yılı olarak MÖ 209’un kabul edilmesi bu geleneğe dayanır.

MÖ 200’de Han hanedanının kurucusu İmparator Gaozu, Hunlara karşı büyük bir sefere çıktı; ancak Baideng’de Mete’nin süvarileri tarafından kuşatıldı. Kuşatmadan kurtulan imparator, Hunlarla bir barış antlaşması yapmak zorunda kaldı: Çin her yıl ipek, tahıl ve hediyeler gönderecek, bir Han prensesi Hun hükümdarıyla evlendirilecekti. Bu “heqin” (barış ve akrabalık) politikası, Çin’in bir bozkır devletini eşit bir güç olarak tanıdığı ilk örnektir. Çin’in kuzey sınırlarındaki surların birleştirilip güçlendirilmesi de bozkır süvarilerine karşı alınan önlemlerin bir parçasıydı.

Hunlar, Çin ile batı arasındaki ticaret yollarını da denetledi. Han hanedanının daha sonra İpek Yolu’nu açmak için batıya elçi göndermesinin temel amaçlarından biri, Hunlara karşı müttefik bulmaktı. Böylece Hun-Çin rekabeti, dolaylı olarak dünyanın en ünlü ticaret yolunun doğuşuna katkıda bulundu. İmparatorluk MS 48’de kuzey ve güney olarak ikiye bölündü ve zamanla dağıldı.

Avrupa Hunları ve Kavimler Göçü

375 civarında, Asya’dan gelen Hun toplulukları İdil (Volga) Nehri’ni geçerek Karadeniz’in kuzeyindeki Alanları ve Ostrogotları yendi. Hunlardan kaçan Vizigotlar 376’da Roma’dan sığınma isteyerek Tuna’yı geçti; 378’de Edirne (Hadrianopolis) yakınlarında Roma ordusunu bozguna uğratıp İmparator Valens’i öldürdüler. Bu olaylar zinciri, tarihte “Kavimler Göçü” adı verilen ve Germen kavimlerinin Roma topraklarına yayıldığı büyük hareketi başlattı. Avrupa’nın Antik Çağ’dan Orta Çağ’a geçişinde bu göçlerin belirleyici bir rolü vardır.

Hunlar 5. yüzyılın başında bugünkü Macaristan ovasını merkez edindi. Uldız ve Rua (Ruga) gibi hükümdarlar döneminde Doğu Roma, Hunlara yıllık vergi ödemeye başladı. Rua’nın ölümünden sonra 434’te yeğenleri Bleda ve Attila birlikte başa geçti; 435’te imzalanan Margus Antlaşması, Doğu Roma’nın ödediği vergiyi artırdı ve Hun tüccarlarına ticaret hakları tanıdı.

Attila

445’te Bleda’nın ölümüyle tek hükümdar olan Attila, Avrupa tarihinin en çok anılan isimlerinden biridir. 440’larda Balkanlar’a yaptığı seferlerle Doğu Roma’yı ağır antlaşmalara zorladı. 449’da Attila’nın sarayına giden Doğu Roma elçilik heyetinde bulunan tarihçi Priskos, onun sade yaşamını anlatır: Konuklara altın ve gümüş kaplarda yemek sunulurken Attila’nın tahta bir kaptan yediğini, kıyafetlerinin süssüz olduğunu kaydeder. Bu tanıklık, Attila’yı yalnızca bir “barbar” olarak gösteren sonraki Avrupa anlatılarından çok farklı bir tablo sunar.

451’de Attila Galya’ya (bugünkü Fransa) yürüdü. Katalaun Ovası’nda Romalı komutan Aetius ile Vizigot müttefiklerine karşı yapılan büyük savaş kesin bir sonuç vermedi; Attila geri çekildi. 452’de İtalya’ya girerek kuzey şehirlerini aldı, ancak Papa I. Leo’nun da yer aldığı bir heyetle görüştükten sonra Roma’ya yürümeden geri döndü. Bu geri dönüşün nedenleri — ordudaki salgın, kıtlık ve Doğu Roma’nın tehdidi — hâlâ tartışılır. Attila 453’te beklenmedik biçimde öldü. Oğulları arasındaki mücadeleler ve 454’teki Nedao Savaşı’nın ardından Avrupa Hun İmparatorluğu dağıldı.

Akhunlar

Aynı dönemde Orta Asya’da Akhunlar (Eftalitler) güçlü bir devlet kurdu. Sâsânî İran’ını vergiye bağlayan ve kuzey Hindistan’a kadar ilerleyen Akhunlar, 6. yüzyılın ortasında Göktürkler ile Sâsânîlerin ortak saldırısıyla yıkıldı.

Hunların mirası

  • Atlı okçuluk ve askerî teşkilat: Kompozit yay, hafif süvari ve onlu teşkilat, bozkır savaş tarzının temelini oluşturdu.
  • Bozkır devlet geleneği: Hükümdarlığın gökten verildiğine inanılan “kut” anlayışı ve ülkenin hanedan üyeleri arasında paylaşılması, Göktürklerden Selçuklulara kadar sürecek bir siyasi geleneğin ilk örnekleridir.
  • Avrasya’nın birbirine bağlanması: Hunların hareketleri, Çin’den Roma’ya kadar uzanan dünyanın ilk kez aynı bozkır gücünün etkisini birlikte hissetmesine yol açtı.

Sık sorulan sorular

Macarlar Hunların torunu mu?

Hayır. Macarlar, 9. yüzyılın sonunda Karpat havzasına gelen Ugor kökenli bir halktır. Ancak Orta Çağ Macar kronikleri, Hunları ve Attila’yı kendi ataları olarak anmış; bu nedenle Attila Macar kültüründe sevilen bir figür olarak yaşamıştır.

Hunlar Türk müydü?

Hunların dili hakkında elimizde çok az kelime vardır ve kökenleri bilimsel olarak tartışmalıdır. Türk ve Orta Asya tarihçiliği, siyasi teşkilatları, kültürleri ve sonraki Türk devletleriyle sürekliliği nedeniyle Hunları Türk tarihinin bir parçası sayar. Bazı Batılı araştırmacılar ise Hunları çok dilli bir boylar konfederasyonu olarak tanımlar.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi.
  2. Sima Qian, Shiji (Tarihçi’nin Kayıtları), Hiung-nu bölümü.
  3. Priskos’un elçilik anlatısı (5. yüzyıl).
  4. Peter Heather, The Fall of the Roman Empire (2005).
  5. Encyclopaedia Britannica, “Hun”, “Xiongnu”, “Attila”.
Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir