İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Harezmşahlar: Selçuklu Valiliğinden İmparatorluğa, Moğol İstilasına Kadar

Harezmşahlar Devleti, Selçukluların Harezm’e atadığı Türk kökenli Anuştegin’in soyundan gelen bir hanedan tarafından kuruldu. 12. yüzyılın sonunda bağımsızlaşarak Orta Asya ve İran’ın büyük kısmını ele geçirdi. 1219’da başlayan Cengiz Han istilasıyla yıkıldı; son sultan Celaleddin’in 1231’deki ölümüyle tarihe karıştı.

Harezmşahlar: Selçuklu Valiliğinden İmparatorluğa, Moğol İstilasına Kadar
Görsel: Ktrinko / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Harezm, Amuderya’nın Aral Gölü’ne döküldüğü verimli bölgenin adıdır. Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde Türk kökenli bir saray görevlisi olan Anuştegin buranın valiliğine getirildi. Onun soyundan gelenler “Harezmşah” unvanıyla bölgeyi yönetti.

Bağımsızlığa doğru

Atsız (1127–1156), Sultan Sencer’e karşı birkaç kez ayaklanarak bağımsızlık için mücadele etti. Tekiş (1172–1200) döneminde Harezmşahlar Horasan’ı ele geçirdi ve 1194’te son Irak Selçuklu Sultanı III. Tuğrul’u yenerek İran’a hâkim oldu.

Alâeddin Muhammed

Tekiş’in oğlu Alâeddin Muhammed, Gurluları ve Karahitayları yenerek Maveraünnehir, Afganistan ve İran’ın büyük kısmını topraklarına kattı. Ancak 1218’de sınır şehri Otrar’da Cengiz Han’ın gönderdiği tüccar kervanının öldürülmesi ve ardından gelen elçilere kötü davranılması büyük bir savaşa yol açtı.

Moğol istilası ve son

1219’da başlayan Moğol saldırısında Buhara, Semerkant ve başkent Gürgenç büyük yıkımla düştü. Alâeddin Muhammed Hazar Denizi’ndeki bir adaya kaçtı ve orada öldü. Oğlu Celaleddin, on yıl boyunca Moğollara ve komşu devletlere karşı savaştı; 1230’da Yassıçemen’de Anadolu Selçuklularına yenildi ve 1231’de öldü.

Devletin iç yapısı ve ordusu

Harezmşahların ordusu büyük ölçüde Kıpçak ve Kanglı Türklerinden oluşuyordu. Tekiş'in eşi ve Alâeddin Muhammed'in annesi Terken Hatun, bu Kanglı çevresinin temsilcisiydi ve sarayda sultandan bağımsız denebilecek bir güce sahipti. Kaynaklar, Terken Hatun'un kendi divanı ve fermanları olduğunu, emirlerinin sultanınkiyle yarıştığını anlatır. Bu ikili yapı, Moğol tehlikesi büyüdüğünde orduyu tek elden yönetmeyi zorlaştırdı; Muhammed, komutanlarına güvenmediği için ordusunu şehirlere dağıtmayı tercih etti.

Abbâsî halifesiyle çatışma

Alâeddin Muhammed, Abbâsî Halifesi en-Nâsır Lidînillâh ile sert bir rekabete girdi. Halifenin, Harezmşahlara karşı Gurlularla ve başka güçlerle iş birliği yaptığından şüpheleniyordu. 1217'de Bağdat üzerine yürüdü ve kendi adına başka bir halife ilan etmeye kalkıştı; ancak ordusu Zagros Dağları'nda ağır kar ve soğukla büyük kayıplar verdi ve sefer yarıda kaldı. Bu başarısızlık, Moğol istilasından hemen önce devletin prestijini ve gücünü sarstı.

Otrar olayında ne oldu?

1218'de Cengiz Han'ın gönderdiği, kaynaklarda yaklaşık dört yüz elli kişi olduğu belirtilen tüccar kervanı Otrar'a ulaştı. Şehrin valisi İnalcık (Gayır Han) tüccarları casuslukla suçlayıp öldürttü ve mallarına el koydu. Cengiz Han tazminat ve valinin teslimini istemek için elçiler gönderdi; elçilerden biri öldürüldü, diğerlerinin sakalları kesilerek geri yollandı. Cüveynî ve Reşîdüddin gibi tarihçiler, bu olayı Moğol seferinin doğrudan nedeni olarak gösterir.

Gürgenç ve Harezm'in mirası

Harezmşahların başkenti Gürgenç'in kalıntıları bugün Türkmenistan'daki Köneürgenç'tedir ve 2005'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Burada Tekiş'e ait olduğu kabul edilen türbe ile sonraki dönemlerden kalma Kutluk Timur minaresi ayaktadır. Harezmşahlar döneminde ünlü âlim Fahreddin er-Râzî gibi isimler bu sarayın himayesini gördü. Moğol yıkımına rağmen bölge, Altın Orda döneminde yeniden önemli bir ticaret merkezi oldu.

Sind Nehri kıyısındaki son direniş

Alâeddin Muhammed'in oğlu Celaleddin, babasının ölümünden sonra Afganistan'da Moğollara karşı direnişi sürdürdü. 1221'de Sind (İndus) Nehri kıyısında Cengiz Han'ın ordusuyla karşılaştı ve yenildi. Kaynaklara göre atıyla birlikte yüksek bir yardan nehre atlayıp karşı kıyıya yüzerek kurtuldu. Cüveynî, Cengiz Han'ın bu cesaret karşısında oğullarına onu örnek gösterdiğini aktarır. Celaleddin bir süre Hindistan'da kaldıktan sonra İran'a döndü.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Hârizmşahlar” maddesi.
  2. Cüveynî, Târîh-i Cihângüşâ.
  3. Encyclopaedia Britannica, “Khwarezm-Shah dynasty” maddesi.
  4. UNESCO Dünya Mirası Merkezi – Köneürgenç (Kunya-Urgench), 2005
  5. V. V. Barthold – Moğol İstilasına Kadar Türkistan (Turkestan Down to the Mongol Invasion)

Merak edilenler

Harezmşahlar nedir? Harezmşahlar Devleti, Selçukluların Harezm’e atadığı Türk kökenli Anuştegin’in soyundan gelen bir hanedan tarafından kuruldu. 12. yüzyılın sonunda bağımsızlaşarak Orta Asya ve İran’ın büyük kısmını ele geçirdi. 1219’da başlayan Cengiz Han istilasıyla yıkıldı; son sultan Celaleddin’in 1231’deki ölümüyle tarihe karıştı.

Harezmşahlar ne zaman kuruldu? Kuruluş: 1077 civarı, Anuştegin’in valiliği.

Harezmşahlar’ın başkenti neresiydi? Başkent: Gürgenç (Ürgenç).

Harezmşahlar en güçlü dönemini ne zaman yaşadı? Zirve: Alâeddin Muhammed dönemi (1200 – 1220).

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir