Celaleddin, Harezmşah Alâeddin Muhammed’in oğludur. 1219’da Cengiz Han’ın orduları Harezmşah topraklarına girince babası Hazar Denizi’ndeki bir adaya kaçtı ve orada öldü; ölmeden önce Celaleddin’i veliaht ilan etti.
Moğollara karşı direniş
Celaleddin, bugünkü Afganistan’da topladığı orduyla 1221’de Pervan’da Moğol komutanı Şiki Kutuku’nun ordusunu yendi. Bu, Moğolların o döneme kadar aldığı en ağır yenilgilerden biriydi. Ancak aynı yıl Cengiz Han’ın bizzat yönettiği orduya Sind (İndus) Irmağı kıyısında yenildi. Kaynaklara göre atıyla yüksek bir yardan nehre atlayarak kurtuldu; Cengiz Han’ın onun cesaretine hayran kaldığı anlatılır.
İran ve Kafkasya
Birkaç yıl Hindistan’da kaldıktan sonra İran’a döndü; Tebriz’i merkez yaptı ve Gürcistan’a seferler düzenleyerek Tiflis’i aldı. Doğu Anadolu’da Ahlat’ı kuşattı. Bu girişimler Anadolu Selçukluları ve Eyyûbîlerle çatışmaya yol açtı.
Yassıçemen ve ölümü
1230’da Erzincan yakınlarındaki Yassıçemen’de Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad ile Eyyûbî müttefiklerine yenildi. Ardından gelen Moğol baskını karşısında dağlara çekildi ve 1231’de Diyarbakır yöresindeki dağlarda bir köylü tarafından öldürüldü.
Hindistan yılları
Sind Irmağı kıyısındaki yenilgiden sonra Celaleddin, yanındaki az sayıda adamla Pencap'a geçti. Moğol ordusu onu bir süre takip etti, ancak sıcak iklim ve uzun mesafeler nedeniyle geri döndü.
- Delhi Sultanı ile ilişki: Celaleddin, Delhi Sultanı İltutmış'tan sığınma ve destek istedi. İltutmış, Moğolları kendi topraklarına çekmekten çekindiği için bu isteği nazikçe geri çevirdi.
- Yerel ittifaklar: Celaleddin bölgedeki Hokhar topluluklarıyla ittifak kurdu, yerel güçlerle savaştı ve yaklaşık üç yıl Pencap ve Sind çevresinde kaldı.
- İran'a dönüş: 1224 civarında Hindistan'dan ayrılarak Kirman ve Fars üzerinden batıya geçti ve dağılmış Harezmşah topraklarını yeniden toplamaya çalıştı.
Nesevî'nin tanıklığı ve Celaleddin'in hatırası
Celaleddin'in hayatı hakkındaki en önemli kaynak, onun kâtibi (münşîsi) olarak yanında bulunan Şehâbeddin Nesevî'nin Arapça yazdığı biyografidir. Nesevî, sultanın son yıllarına bizzat tanıklık etti; bu nedenle eseri, Ahlat kuşatması ve Yassıçemen gibi olayların içeriden anlatıldığı nadir metinlerdendir. Celaleddin, uzun bir kuşatmanın ardından 1230 baharında Ahlat'ı aldı; bu gelişme Anadolu Selçukluları ve Eyyûbîleri ona karşı ittifak kurmaya yöneltti.
Celaleddin'in direnişi, Türk ve Orta Asya halklarının tarih belleğinde güçlü bir iz bıraktı. Bugün özellikle Özbekistan'da onun adı anıtlarla, sokak ve kurum adlarıyla yaşatılır; Türkiye'de de cesaretinin simgesi sayılan İndus geçişi okul kitaplarında ve romanlarda sık anlatılır.
Celaleddin'den sonra Harezmli birlikler
Celaleddin'in 1231'deki ölümüyle Harezmşah devleti sona erdi, ama ordusunun kalıntıları bir süre daha Orta Doğu siyasetinde rol oynadı. Başsız kalan bu süvari birlikleri önce Anadolu Selçuklularının, ardından Eyyûbî prenslerinin hizmetine girdi.
- 1244 Kudüs: Mısır'daki Eyyûbî Sultanı Salih Necmeddin Eyyûb'un çağrısıyla güneye inen Harezmliler, Ağustos 1244'te Haçlıların elindeki Kudüs'ü aldı. Şehir bundan sonra 1917'ye kadar Müslüman yönetiminde kaldı.
- Harbiye (La Forbie): Aynı yılın Ekim ayında Gazze yakınlarında Harezmliler ve Mısır ordusu, Haçlılarla Şam ve Humus Eyyûbîlerinden oluşan ittifakı ağır bir yenilgiye uğrattı.
- Dağılış: Harezmliler daha sonra eski müttefikleriyle çatıştı ve 1246'da Humus yakınlarında yenilerek dağıldı; geride kalanlar bölgedeki başka orduların içine karıştı.
Sık sorulan sorular
Celaleddin neden Türk tarihinde kahraman sayılır? Moğol istilasına karşı uzun süre ve büyük cesaretle direnmesi nedeniyle.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Nesevî, Sîretü’s-Sultân Celâleddîn Mengüberti.
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Celâleddin Hârizmşah” maddesi.
- Encyclopaedia Britannica, “Jalal al-Din Mingburnu” maddesi.
- Şehâbeddin Muhammed en-Nesevî – Sîretü's-Sultân Celâleddîn Mengüberti (Türkçe çev. Necip Asım; TTK)
- Encyclopaedia Iranica – "Jalal-al-Din Kwarazmshah (I) Mengübirni" maddesi
- R. Stephen Humphreys – From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 (SUNY Press, 1977)
- Encyclopaedia Britannica – "Battle of La Forbie" maddesi
Merak edilenler
Celaleddin Harezmşah kimdir? Celaleddin Mengüberti, Harezmşahlar Devleti’nin son sultanıdır.
Celaleddin Harezmşah ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 1220 – 1231.
Celaleddin Harezmşah ne zaman öldü? Ölüm: 1231, Diyarbakır yöresi dağları.
Celaleddin Harezmşah’ın babası kimdir? Babası: Alâeddin Muhammed Harezmşah.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir