Khwarazm là vùng đất màu mỡ nơi sông Amu Darya chảy vào biển Aral. Dưới triều vua Seljuk lớn Malik-Shah, Anushtegin, một quan lại triều đình gốc Thổ Nhĩ Kỳ, được bổ nhiệm làm tổng trấn khu vực này. Con cháu ông cai trị vùng đất với danh hiệu "Khwarazmshah".
Đến độc lập
Atsiz (1127–1156) nổi dậy nhiều lần chống lại Sultan Sanjar trong cuộc đấu tranh giành độc lập. Dưới triều Tekish (1172–1200), các Khwarazmshah chiếm Khurasan, và năm 1194 đánh bại vị sultan Seljuk cuối cùng của Iraq, Tughril III, trở thành chúa tể của Iran.
Ala al-Din Muhammad
Con trai của Tekish, Ala al-Din Muhammad đánh bại người Ghurid và Qara Khitai, thêm Transoxiana, Afghanistan và phần lớn Iran vào lãnh thổ. Nhưng năm 1218, việc giết hại một đoàn thương nhân do Genghis Khan phái đến tại thành phố biên giới Otrar, tiếp theo là sự đối xử tồi tệ với các sứ giả của ông, dẫn đến một cuộc chiến tranh lớn.
Cuộc xâm lược Mông Cổ và sự kết thúc
Trong cuộc tấn công của Mông Cổ bắt đầu năm 1219, Bukhara, Samarkand và thủ đô Gurganj sụp đổ giữa sự tàn phá lớn. Ala al-Din Muhammad trốn đến một hòn đảo ở biển Caspian và qua đời tại đó. Con trai ông Jalal al-Din chiến đấu chống lại người Mông Cổ và các nước láng giềng suốt một thập kỷ; ông bị đánh bại bởi Seljuk Rum tại Yassıçemen năm 1230 và qua đời năm 1231.
Cấu trúc nội bộ và quân đội của nhà nước
Quân đội của các Khwarazmshah chủ yếu gồm người Kipchak và Qangli Thổ Nhĩ Kỳ. Terken Khatun, vợ của Tekish và mẹ của Ala al-Din Muhammad, đại diện cho nhóm Qangli này và nắm quyền lực tại triều đình gần như độc lập với sultan. Các tư liệu ghi rằng Terken Khatun có chancery (văn phòng hành chính) và sắc lệnh riêng, và mệnh lệnh của bà cạnh tranh với mệnh lệnh của sultan. Cấu trúc song đầu này khiến việc chỉ huy quân đội từ một trung tâm duy nhất trở nên khó khăn khi mối đe dọa Mông Cổ gia tăng; vì Muhammad không tin tưởng các tướng lĩnh, ông thích phân tán quân đội vào các thành phố.
Xung đột với Caliph Abbasid
Ala al-Din Muhammad bước vào cuộc đối đầu gay gắt với Caliph Abbasid al-Nasir li-Din Allah. Ông nghi ngờ caliph hợp tác với người Ghurid và các thế lực khác chống lại các Khwarazmshah. Năm 1217 ông tiến quân về Baghdad và cố gắng để một caliph khác được tuyên xưng dưới danh nghĩa của mình; tuy nhiên, quân đội ông chịu thiệt hại nặng nề do tuyết rơi dày và lạnh giá ở dãy núi Zagros, và chiến dịch bị bỏ cuộc. Thất bại này làm rung chuyển uy tín và sức mạnh của nhà nước ngay trước cuộc xâm lược Mông Cổ.
Điều gì xảy ra trong sự kiện Otrar?
Năm 1218, một đoàn thương nhân do Genghis Khan phái đi, theo các tư liệu khoảng bốn trăm năm mươi lăm người, đến Otrar. Toàn quyền thành phố, Inalchuq (Ghayir Khan), buộc tội các thương nhân làm gián điệp, cho giết họ và tịch thu tài sản. Genghis Khan gửi sứ giả yêu cầu bồi thường và nộp người toàn quyền; một sứ giả bị giết và các người còn lại bị cạo râu rồi đuổi về. Các sử gia như Juvayni và Rashid al-Din trình bày sự kiện này là nguyên nhân trực tiếp của chiến dịch Mông Cổ.
Gurganj và di sản của Khwarazm
Vết tích của Gurganj, thủ đô của các Khwarazmshah, nay nằm tại Kunya-Urgench ở Turkmenistan và được đưa vào Danh di sản Thế giới UNESCO năm 2005. Một lăng mộ được cho là của Tekish đứng ở đó, cùng với tháp Kutlug Timur từ một giai đoạn sau. Thời Khwarazmshah, các nhân vật như học giả nổi tiếng Fakhr al-Din al-Razi được triều đình này bảo trợ. Dù bị người Mông Cổ tàn phá, khu vực này lại trở thành trung tâm thương mại quan trọng trong thời kỳ Hoàng Kim Orda.
Trận cuối cùng trên bờ sông Indus
Con trai của Ala al-Din Muhammad, Jalal al-Din, tiếp tục kháng cự người Mông Cổ ở Afghanistan sau cái chết của cha. Năm 1221 ông gặp quân đội Genghis Khan trên bờ sông Indus và bị đánh bại. Theo các tư liệu, ông thoát thân bằng cách nhảy ngựa từ một bờ cao xuống sông và bơi sang bờ kia. Juvayni ghi lại rằng Genghis Khan, ngưỡng mộ dũng khí này, đưa ông ra làm gương cho các con trai mình. Sau một thời gian ở Ấn Độ, Jalal al-Din quay trở về Iran.
Nguồn và đọc thêm
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Hârizmşahlar”.
- Juvayni, Tarikh-i Jahangushay.
- Encyclopaedia Britannica, “Khwarezm-Shah dynasty”.
- UNESCO World Heritage Centre – Kunya-Urgench, inscribed 2005
- V. V. Barthold – Turkestan Down to the Mongol Invasion
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *