İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Gazneliler ve Sultan Mahmud: Hindistan’a Açılan Türk-İslam Kapısı

Bir Türk komutanın Gazne’de kurduğu devlet, Sultan Mahmud döneminde Horasan’dan Pencap’a uzanan bir imparatorluğa dönüştü. Gazneliler; Firdevsî’nin Şehname’sine, Bîrûnî’nin Hindistan’ına ve Türklerin Hint alt kıtasındaki bin yıllık tarihine kapı araladı.

Gazneliler ve Sultan Mahmud: Hindistan’a Açılan Türk-İslam Kapısı

Bu yazı “Türkler Dünya Tarihini Nasıl Şekillendirdi?” serisinin 1. bölümüdür.

Gazneliler, Türklerin İslam dünyasında kurduğu ilk büyük devletlerden biridir. Kökeni Sâmânî sarayında yetişen Türk asıllı komutanlara dayanan bu devlet, kısa sürede Orta Asya ile Hindistan arasında bir köprü oldu. “Sultan” unvanını yaygın biçimde kullanan ilk Müslüman hükümdarlardan biri olan Gazneli Mahmud’un seferleri, İslam’ın ve Türk hâkimiyetinin Hint alt kıtasına yerleşmesinin başlangıcı kabul edilir.

Kölelikten saltanata: Kuruluş

10. yüzyılda Buhara merkezli Sâmânî Devleti, ordusunu büyük ölçüde Orta Asya’dan getirilen ve sarayda eğitilen Türk askerlerle (gulâm) güçlendiriyordu. Bu komutanlardan Alptegin, 962’de bugünkü Afganistan’daki Gazne şehrine yerleşti. Onun maiyetinden yetişen Sebüktegin 977’de Gazne’nin yönetimini üstlendi ve fiilen bağımsız bir hanedan kurdu. Sebüktegin, Hindistan sınırındaki Hindu Şâhî hükümdarlarına karşı başarılı seferler yaparak oğluna güçlü bir devlet bıraktı.

Sultan Mahmud (998–1030)

Sebüktegin’in oğlu Mahmud, 998’de tahta geçti. Abbasi halifesi Kâdir-Billâh onun hâkimiyetini tanıyarak ona unvanlar gönderdi. Mahmud, otuz yılı aşan saltanatı boyunca Hindistan’a on yedi sefer düzenlediği rivayet edilen bir hükümdardır. Bu seferlerle Pencap bölgesi Gazneli topraklarına katıldı; Lahor zamanla devletin ikinci merkezi oldu. Batıda ise Horasan’ı, Harezm’i ve İran’ın büyük bir bölümünü hâkimiyeti altına aldı.

Mahmud’un Hindistan seferleri tarihçiler arasında farklı değerlendirilir. Bu seferlerde kazanılan büyük ganimetler Gazne’nin imarına harcandı; 1025–1026’daki Somnath seferi ve tapınağın yağmalanması ise hem dönemin Müslüman kaynaklarında hem de Hindistan’ın tarih yazımında güçlü bir iz bıraktı. Dürüst bir tarih okuması, bu seferleri hem siyasi-askerî bir genişleme hem de bölge halkları için ağır sonuçları olan bir süreç olarak görmelidir.

Gazne: Bir kültür başkenti

Mahmud, sarayını dönemin en parlak bilgin ve şairleriyle doldurdu. Kaynaklar onun sarayında yüzlerce şairin bulunduğunu aktarır. Bu dönemin en büyük eserlerinden biri, İran’ın destanlarını yaklaşık elli bin beyitte toplayan Firdevsî’nin Şehname’sidir; Firdevsî, eserini Mahmud’a sunmuştur. Şair ile sultan arasındaki ücret anlaşmazlığı hakkındaki meşhur hikâye, tarihten çok efsaneye yakındır; ancak eserin Gazneli döneminde tamamlandığı kesindir.

Gazneli sarayının en değerli bilgini ise Ebu’r-Reyhân el-Bîrûnî’dir. Harezm’in Gazneliler tarafından alınmasından sonra Gazne’ye gelen Bîrûnî, sultanın Hindistan seferlerine katıldı; Sanskritçe öğrenerek Hint düşüncesini, bilimini ve geleneklerini önyargısız biçimde anlatan Tahkîk mâ li’l-Hind’i yazdı. Gazne’nin askerî genişlemesi, böylece tarihin ilk büyük karşılaştırmalı kültür çalışmalarından birine de vesile oldu. Astronomi eseri el-Kânûnü’l-Mes‘ûdî’yi ise Mahmud’un oğlu Sultan Mesud’a ithaf etti.

Devlet düzeni

Gazneliler; Sâmânîlerden devraldıkları Fars kökenli bürokrasiyi, Türk askerî gücüyle birleştirdi. Divan teşkilatı, posta ve haber alma (berîd) sistemi, ordu içinde farklı kavimlerden birlikler, sonraki Selçuklu ve Osmanlı devlet düzenine örnek oldu. Bu dönemde Farsça, sarayın edebiyat ve yazışma dili olarak yükseldi. Türk hanedanlarının Farsça edebiyatı himaye etme geleneği, Selçuklulardan Babürlülere kadar yüzyıllarca sürecekti.

Dandanakan ve gerileme

Mahmud’un ölümünden sonra oğlu Mesud döneminde Horasan’da yeni bir güç yükseliyordu: Selçuklular. 1040’ta Merv yakınlarındaki Dandanakan Savaşı’nda Tuğrul ve Çağrı Beyler, Gazneli ordusunu yendi. Bu zafer, Büyük Selçuklu Devleti’nin kuruluşunu müjdeledi. Gazneliler, batıdaki topraklarını kaybettikten sonra Afganistan ve Pencap’ta bir buçuk asır daha varlığını sürdürdü. 12. yüzyılda Gurlular’ın yükselişiyle Gazne kaybedildi; son Gazneli hükümdar 1186’da Lahor’da teslim oldu.

Mirası: Hindistan’daki bin yıl

Gaznelilerin en kalıcı mirası, Hint alt kıtasında açtıkları kapıdır. Lahor, İslam kültürünün önemli merkezlerinden biri oldu. Hücvîrî gibi mutasavvıflar burada yaşayıp eser verdi; Hücvîrî’nin Farsça tasavvuf klasiği Keşfü’l-Mahcûb ve Lahor’daki türbesi bugün de çok sayıda ziyaretçi çeker. Gaznelilerin ardından Gurlular, Delhi Sultanlığı ve Babürlüler bu yolu izledi. Türk asıllı hanedanların Hindistan’daki yönetimi, 1857’de Babür Devleti’nin sona ermesine kadar farklı biçimlerde yaklaşık sekiz yüz yıl sürdü. Bugün Urducadaki pek çok Türkçe kelime — dilin adı olan “Urdu”nun Türkçe “ordu”dan gelmesi de dahil — bu uzun ortak tarihin hatırasıdır.

Sık sorulan sorular

Gazneliler Türk müydü?

Evet. Hanedanın kurucusu Sebüktegin ve öncesindeki Alptegin, Sâmânî sarayında yetişmiş Türk asıllı komutanlardı. Ancak devlet çok kavimliydi; bürokraside ve edebiyatta Farsça, dinde ve hukukta Arapça ağırlıktaydı.

“Sultan” unvanını ilk kim kullandı?

Kaynaklarda “sultan” unvanıyla anılan ilk büyük hükümdar Gazneli Mahmud’dur. Unvan sonraki dönemde Selçuklular tarafından resmîleştirilmiş ve Osmanlılara kadar Müslüman hükümdarların en yaygın unvanlarından biri olmuştur.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Gazneliler”, “Mahmûd-ı Gaznevî”, “Dandanakan Savaşı”.
  2. C. E. Bosworth, The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994–1040 (1963).
  3. Bîrûnî, Tahkîk mâ li’l-Hind.
  4. Encyclopaedia Britannica, “Ghaznavid dynasty”, “Mahmud of Ghazna”.
Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir