Αν κοιτάξετε μια πίνακα και δείτε ένα πρόσωπο που φωτίζεται ξαφνικά από τη σκοτεινότητα, ένα ενδυμα σε μια γλυπτή που κυμαίνεται σαν υφασμα από μάρμαρο, ή κήπους παλάτιων που φαίνονται να τεντώνονται στο άπειρο, πιθανότατα βλέπετε ένα έργο Μπαρόκ. Η Μπαρόκ είναι ένας ρυθμός που άφησε το σημάδι του στη ζωγραφική, τη γλυπτική, την αρχιτεκτονική και τη μουσική στην Ευρώπη μεταξύ περίπου 1600 και 1750.
Στη σειρά μας για τα καλλιτεχνικά κινήματα έχουμε ήδη καλύψει τον Κυβισμό και τον Σουρεαλισμό. Σε αυτό το άρθρο γυρίζουμε πίσω από τα σύγχρονα κινήματα στη Μπαρόκ, την τέχνη του φωτός και της συναισθηματικότητας.
Πώς γεννήθηκε η Μπαρόκ;
Ο μπαρόκ ρυθμός εμφανίστηκε στη Ρώμη στην αρχή του 17ου αιώνα. Μετά τη Σύνοδο της Τρίντης, που πραγματοποιήθηκε ως απάντηση στην Πρωτεσταντική Μεταρρύθμιση, η Καθολική Εκκλησία ήθελε μια τέχνη που θα κινούσε τους πιστούς, θα απελούταν στα συναισθήματά τους και θα παρουσίαζε θρησκευτικά θέματα με τρόπο κατανοητό για όλους. Σύντομα βασιλιάδες και αριστοκράτες υιοθέτησαν επίσης μπαρόκ παλάτια και κήπους για να επιδείξουν τη δύναμή τους.
Η λέξη «Μπαρόκ» πιστεύεται ότι προέρχεται από την πορτογαλική barroco, που χρησιμοποιούνταν για μια ακανόνιστα μαργαρίτα. Ο όρος χρησιμοποιήθηκε αρχικά για να κατακρίνει αυτή την τέχνη, η οποία θεωρούταν υπερβολικά διακοσμητική σε σύγκριση με τον ισορροπημένο και ήρεμο ρυθμό της Αναγέννησης.
Τα βασικά χαρακτηριστικά της μπαρόκ τέχνης
- Αντίθεση φωτός και σκιάς: Οι ζωγράφοι δημιούργησαν δραματικό εφέ χρησιμοποιώντας μορφές που φωτίζονταν από ένα έντονο φως μπροστά σε σκοτεινό φόντο. Αυτή η τεχνική ονομάζεται κιαρόσκουρο, και η πιο σκληρή της μορφή τενεμπρισμός.
- Κίνηση: Οι στατικές μορφές της Αναγέννησης έδωσαν τη θέση σε σώματα που στρίβουν, εκτείνονται και πιάνονται στη στιγμή.
- Συναισθηματική ένταση: Πόνος, έκσταση, έκπληξη και πίστη εμφανίζονταν έτσι ώστε να επηρεάσουν άμεσα τον θεατή.
- Μεγαλείο και θεατρικότητα: Ζωγραφική, γλυπτική και αρχιτεκτονική συγχωνεύονταν συχνά σε μια ενιαία σκηνή.
Καραβάτζιο: φως γεννημένο από τη σκοτεινότητα
Ένας από τους πιο επιδραστικούς ονόματα στη μπαρόκ ζωγραφική, ο Καραβάτζιο (1571 – 1610), ζόγραφιζε ιερά πρόσωπα με πρόσωπα συνηθισμένων ανθρώπων επιλεγμένους από τον δρόμο. «Η Κλήση του Αγίου Ματθαίου» στον ναό του Σαν Λουίτζι ντε Φρανσέζι στη Ρώμη, με την ακτίνα φωτός που πέφτει διαγώνια σε ένα σκοτεινό δωμάτιο, είναι ένα από τα πιο διάσημα παραδείγματα του στυλ του. Η επιρροή του Καραβάτζιου εξαπλώθηκε γρήγορα σε όλη την Ευρώπη· ζωγράφοι όπως η Αρτεμισία Τζεντιλέσκι ανέπτυξαν αυτή τη δραματική γλώσσα με τη δική τους ισχυρή έκφραση.
Μπερνίνι: ο γλύπτης που έδωσε ζωή στο μάρμαρο
Τζιάν Λορέντσο Μπερνίνι (1598 – 1680) θεωρείται ο μεγαλύτερος maîστρος της μπαρόκ γλυπτικής και αρχιτεκτονικής. Στο έργο του «Η Έκσταση της Αγίας Τερέζας» στη Ρώμη, το μάρμαρο φαίνεται να μετατρέπεται σε μαλακό υφασμα και σύννεφο. Ο Μπερνίνι σχεδίασε επίσης τον χαλκό μπαλδακίνο μέσα στον Ναό του Αγίου Πέτρου στο Βατικανό και τις στοάδες που αγκαλιάζουν την πλατεία.
Η Μπαρόκ στη Βόρεια Ευρώπη και την Ισπανία
Η Μπαρόκ πήρε διαφορετικό χρώμα σε κάθε χώρα. Ο Φλαμάνδος ζωγράφος Ρούμπενς ήταν γνωστός για τις ενεργητικές, πλούσιες σε χρώμα μεγάλες συνθέσεις του. Στις Κάτω Χώρες, σε μια πρωτεσταντική κοινωνία, οι πορτρέτες, τα τοπία και οι σκηνές της καθημερινότητας για πλούσιους εμπόρους προέκυψαν αντί για τις εκκλησιαστικές παραγγελίες. Το «Νυχτερινό Φρουρά» του Ρεμπράντ του 1642 και το «Κορίτσι με Μαργαριτάρι» του Βερμέρ είναι μεταξύ των πιο διάσημων έργων αυτής της περιόδου. Στην Ισπανία, τα «Λας Μενίνες» του Βελάθκεθ του 1656, με μια σύνθεση που καλεί τον θεατή μέσα στον πίνακα, είναι ένα από τα πιο διαμαχόμενα έργα στην ιστορία της τέχνης.
Η μπαρόκ αρχιτεκτονική και ίχνη Οθωμανικής Μπαρόκ
Η μπαρόκ αρχιτεκτονική είναι γνωστή για τις καμπύλες οψεις, τις μεγαλοπρεπείς σκαλοπατιές, τους θόλους και τις ευρείς πλατείες. Το Παλάτι της Βερσέζ στη Γαλλία και οι κήποι του είναι το σύμβολο μιας μπαρόκ οράματος που επιδεικνύει τη δύναμη της απόλυτης μοναρχίας. Η μπαρόκ επιρροή έφτασε επίσης στην οθωμανική αρχιτεκτονική τον 18ο αιώνα· το Τζαμί Νουρουσμάνιε στην Κωνσταντινούπολη θεωρείται το πρώτο μεγάλο αυτοκρατορικό τζαμί που φέρει ίχνη Δυτικής Μπαρόκ.
Πώς πρέπει να κοιτάξετε ένα μπαρόκ έργο;
Όταν συναντάτε ένα μπαρόκ έργο σε ένα μουσείο ή ένα βιβλίο, αυτές οι τέσσερις ερωτήσεις θα σας βοηθήσουν να το καταλάβετε πολύ καλύτερα:
- Από πού έρχεται το φως; Κοιτάξτε σε ποια μορφή και σε ποιο λεπτομέρεια ο ζωγράφος αφήνει το φως να πέσει· η σημαντικότερη στιγμή της ιστορίας είναι συχνά εκεί.
- Ποια στιγμή βλέπω; Οι μπαρόκ καλλιτέχνες επιλέγουν όχι την αρχή ή το τέλος ενός γεγονότος αλλά τη πιο τεταμένη και δραματική του στιγμή.
- Πού κινούνται οι μορφές; Διαγώνιες γραμμές, εκτεινόμενα χέρια και στρεφόμενα σώματα οδηγούν το μάτι σας γύρω από τον πίνακα.
- Τι θέλει το έργο να νιώσω; Τα μπαρόκ έργα δεν θέλουν να αφήσουν τον θεατή ουδέτερο· στοχεύουν να ξυπνήσουν φόβο, θαυμασμό ή συμπόνια.
Αυτές οι ερωτήσεις ισχύουν όχι μόνο για τις ζωγραφιές αλλά και για τις γλυπτές και τα εσωτερικά των ναών. Περπατώντας γύρω από τις γλυπτές του Μπερνίνι, μπορείτε να ανακαλύψετε διαφορετική κίνηση και συναισθηματικότητα από κάθε γωνία.
Πού μπορείτε να δείτε μπαρόκ έργα;
Το Ραϊκσμιούσεϊου στην Αμστέρδαμ, το Μουσείο Πράντο στη Μαδρίτη, η Γκαλερί Μπορτζέζε στη Ρώμη και το Βατικανό είναι μεταξύ των σημαντικότερων τόπων για να δείτε μπαρόκ τέχνη από κοντά. Στις μέσες του 18ου αιώνα η Μπαρόκ έδωσε τη θέση στον πιο ελαφρύ και διακοσμητικό ρυθμό Ροκόκο, και μετά στον Νεοκλασικισμό, ο οποίος ζητούσε επιστροφή στην αρχαία απλότητα. Παρ' όλα αυτά, η μπαρόκ γλώσσα που συνδυάζει φως, κίνηση και συναισθηματικότητα συνέχισε να εμπνέει πολλούς καλλιτέχνες στους επόμενους αιώνες, από ζωγράφους μέχρι σκηνοθέτες ταινιών.
Μπαρόκ μουσική: οι ήχοι της ίδιας εποχής
Η Μπαρόκ δεν περιορίζεται στη ζωγραφική, τη γλυπτική και την αρχιτεκτονική· στην ιστορία της μουσικής, επίσης, η περίοδος από περίπου 1600 έως 1750 ονομάζεται εποχή Μπαρόκ. Το L'Orfeo του Κλαύδιο Μοντεβέρντι, που τέθηκε σε σκηνή το 1607, θεωρείται μια από τις πρώτες μεγάλες όπερες. Προς το τέλος της περιόδου, συνθέτες όπως ο Αντόνιο Βιβαλντί, ο Τζορτζ Φρίντερικ Χέντελ και ο Γιοχάν Σεμπάστιαν Μπαχ, που πέθανε το 1750, προέκυψαν. Πολύ όπως η αντίθεση φωτός και σκιάς στη μπαρόκ ζωγραφική, η μπαρόκ μουσική χαρακτηρίζεται από έντονες αντιθέσεις, διακοσμήσεις και μια αδιάλειπτη γραμμή μπάσου γνωστή ως basso continuo. Το να ακούσετε τις Τέσσερις Εποχές του Βιβαλντί κοιτώντας ένα πίνακα του Καραβάτζιου είναι ευχάριστος τρόπος να συγκρίνετε την αίσθηση της ίδιας εποχής σε διαφορετικές τέχνες.
Συχνές ερωτήσεις
Ποια είναι η διαφορά μεταξύ Μπαρόκ και Αναγέννησης;
Η Αναγέννηση επισημαίνει την ισορροπία, την αναλογία και την ηρεμία, ενώ η Μπαρόκ αναζητά πιο δραματικό εφέ μέσω κίνησης, αντίθεσης φωτός και σκιάς και συναισθηματικής έντασης.
Υπάρχει μπαρόκ μουσική επίσης;
Ναι. Συνθέτες όπως ο Μπαχ, ο Βιβαλντί και ο Χέντελ είναι οι κορυφαίοι εκπρόσωποι της μπαρόκ μουσικής.
Τι σημαίνει το κιαρόσκουρο;
Σημαίνει «φως-σκοτάδι» στα ιταλικά· είναι η τεχνική δημιουργίας όγκου και δράματος στη ζωγραφική μέσω έντονης αντίθεσης φωτός και σκιάς.
Ποια είναι τα πιο διάσημα μπαρόκ πίνακες;
Η «Κλήση του Αγίου Ματθαίου» του Καραβάτζιου, το «Νυχτερινό Φρουρά» του Ρεμπράντ, τα «Λας Μενίνες» του Βελάθκεθ και το «Κορίτσι με Μαργαριτάρι» του Βερμέρ είναι μεταξύ των πιο γνωστών μπαρόκ έργων.
Πηγές και επιπλέον ανάγνωση
- The Metropolitan Museum of Art, Heilbrunn Timeline of Art History, "Baroque Rome" (metmuseum.org)
- Encyclopaedia Britannica, "Baroque art and architecture" (britannica.com)
- Rijksmuseum, Rembrandt van Rijn, "The Night Watch", 1642 (rijksmuseum.nl)
- Museo Nacional del Prado, Diego Velázquez, "Las Meninas", 1656 (museodelprado.es)
- Encyclopaedia Britannica, "Baroque music" entry
Αφήστε ένα σχόλιο
Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *