Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γνώση που φωτίζει τον κόσμο

Οι Οθwμανός και το Χλινφάτο: Το Τελευταίο Χαλιφάτο του Ισλαμικού Κόσμου, 1517–1924

Όταν ο Σελίμ Α΄ κατέκτησε την Αίγυπτο το 1517, οι Οθωμανοί σουλτάνοι έγιναν φύλακες των ιερών κειμηλίων και υπηρέτες της Μέκκας και της Μεδίνας, και το χαλιφάτο παρέμεινε στην Κωνσταντινούπολη για τέσσερις αιώνες. Οι απαρχές του χαλιφάτου, η σημασία του για τους Οθωμανούς, η εποχή του Αμπντουλχαμίντ Β΄ και η κατάργησή του στις 3 Μαρτίου 1924.

Οι Οθwμανός και το Χλινφάτο: Το Τελευταίο Χαλιφάτο του Ισλαμικού Κόσμου, 1517–1924

Το χαλιφάτο είναι ένας από τους πιο βαθιά ριζωμένους πολιτικούς θεσμούς στην ισλαμική ιστορία. Μετά τον θάνατο του Προφήτη Μωάμεθ το 632, το πρόσωπο που ανέλαβε την ηγεσία της μουσουλμανικής κοινότητας ονομάστηκε «χαλίφης» (khalifa), που σημαίνει «διάδοχος». Μετά τους Ορθώς Καθοδηγούμενους Χαλίφες, τους Ομεϋάδες και τους Αββασίδες, το αξίωμα πέρασε στους Οθωμανούς το 1517 και παρέμεινε στην Κωνσταντινούπολη για τέσσερις αιώνες. Με την κατάργησή του από τη Μεγάλη Εθνοσυνέλευση της Τουρκίας το 1924, ένας θεσμός περίπου 1.300 ετών έφτασε στο τέλος του στον ισλαμικό κόσμο.

Η λέξη «χαλίφης» και οι απαρχές του θεσμού

Προερχόμενη από την αραβική ρίζα «khalaf», η λέξη khalifa σημαίνει «αυτός που έρχεται μετά, ο διάδοχος». Η λέξη εμφανίζεται στο Κοράνι σε στίχους που περιγράφουν την ευθύνη της ανθρωπότητας στη γη:

Έγγραφο · Το Κοράνι, αλ-Μπακάρα 2:30
وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّى جَاعِلٌ فِى ٱلْأَرْضِ خَلِيفَةً
«Και όταν ο Κύριός σου είπε στους αγγέλους: “Εγώ τοποθετώ έναν διάδοχο (khalifa) στη γη”».
Το Κοράνι, Σουράτ αλ-Μπακάρα, αρχή του στίχου 30. Μετάφραση: YulaHub. Προτού δηλώσει πολιτικό αξίωμα, ο όρος «khalifa» σε αυτόν τον στίχο εκφράζει τον άνθρωπο ως πλάσμα στο οποίο έχει ανατεθεί η διαχείριση στη γη.

Με την πολιτική έννοια, ο πρώτος χαλίφης ήταν ο Αμπού Μπακρ, ο οποίος αποκαλούνταν «Khalifat Rasul Allah» (διάδοχος του Αποστόλου του Θεού). Μετά την εποχή των Ορθώς Καθοδηγούμενων Χαλιφών (632–661), το αξίωμα πέρασε από πατέρα σε γιο εντός των δυναστείες των Ομεϋαδών (661–750) και των Αββασιδών (750–1258). Όταν οι Μογγόλοι λεηλάτησαν τη Βαγδάτη το 1258 και σκότωσαν τον Αββασίδη χαλίφη, οι Μαμελούκοι του Καΐρου αναγνώρισαν ένα μέλος της οικογένειας των Αββασιδών ως χαλίφη το 1261. Ωστόσο, αυτοί οι χαλίφες του Καΐρου δεν είχαν καμία πολιτική εξουσία· η πραγματική εξουσία βρισκόταν στους Μαμελούκους σουλτάνους.

Στην κλασική ισλαμική πολιτική σκέψη, από τον χαλίφη αναμενόταν να προστατεύει την πίστη και τον ιερό νόμο, να διασφαλίζει τη δικαιοσύνη, να υπερασπίζεται τα σύνορα, να κατοχυρώνει τις οδούς προσκυνήματος και να διαφυλάττει την ενότητα των μουσουλμάνων. Η έμφαση στη δικαιοσύνη υπενθυμιζόταν συχνά με αυτόν τον κορανικό στίχο:

Έγγραφο · Το Κοράνι, αν-Νισά 4:58
إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا۟ ٱلْأَمَٰنَٰتِ إِلَىٰٓ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ ٱلنَّاسِ أَن تَحْكُمُوا۟ بِٱلْعَدْلِ
«Ο Θεός σάς προστάζει να αποδίδετε τις εμπιστευμένες παρακαταθήκες σε αυτούς στους οποίους ανήκουν, και όταν κρίνετε ανάμεσα σε ανθρώπους, να κρίνετε με δικαιοσύνη.»
Το Κοράνι, Σουράτ αν-Νισά, πρώτο μέρος του στίχου 58. Μετάφραση: YulaHub. Είναι μεταξύ των στίχων που αναφέρονται συχνότερα σε οθωμανικά έργα περί διακυβέρνησης και σε αυτοκρατορικά διατάγματα δικαιοσύνης.

1517: το χαλιφάτο φτάνει στην Κωνσταντινούπολη

Νικώντας τους στρατούς των Μαμελούκων στο Μαρτζ Νταμπίκ το 1516 και στη Ριντανίγια το 1517, ο Σελίμ Α΄ πρόσθεσε τη Συρία, την Παλαιστίνη και την Αίγυπτο στα οθωμανικά εδάφη. Ο Αλ-Μουταβακίλ Γ΄, ο τελευταίος Αββασίδης χαλίφης στο Κάιρο, μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Ο Σερίφης της Μέκκας αναγνώρισε την οθωμανική κυριαρχία στέλνοντας τα κλειδιά της πόλης στον σουλτάνο. Οι Οθωμανοί σουλτάνοι έγιναν έτσι προστάτες της Μέκκας και της Μεδίνας και έλαβαν τον τίτλο «Khadim al-Haramayn al-Sharifayn» (Υπηρέτης των Δύο Ιερών Τεμενών). Η υιοθέτηση αυτού του τίτλου από τον Σελίμ με την έννοια του «υπηρέτη» και όχι του «ηγεμόνα» αφηγείται στην οθωμανική παράδοση ως παράδειγμα ταπεινοφροσύνης.

Σύμφωνα με μια δημοφιλή αφήγηση, ο Αλ-Μουταβακίλ Γ΄ παρέδωσε επίσημα το χαλιφάτο στον Σελίμ σε μια τελετή στην Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη. Οι ιστορικοί σημειώνουν ότι αυτή η ιστορία καταγράφηκε για πρώτη φορά στα τέλη του 18ου αιώνα και δεν εμφανίζεται σε σύγχρονες πηγές. Παρ' όλα αυτά, είναι γνωστό ότι οι Οθωμανοί σουλτάνοι είχαν χρησιμοποιήσει περιστασιακά τον τίτλο «χαλίφης» ακόμη και πριν από το 1517, και ότι μετά το 1517, ως ηγεμόνες του ισχυρότερου κράτους στον ισλαμικό κόσμο και προστάτες των ιερών πόλεων, θεωρούνταν οι de facto κάτοχοι του αξιώματος.

Τα ιερά κειμήλια και η πομπή Σουρέ

Μετά την αιγυπτιακή εκστρατεία και κατά τους επόμενους αιώνες, ο μανδύας (Hırka-i Saadet), το λάβαρο (Sancak-ı Şerif), τα σπαθιά και άλλα ιερά κειμήλια που πιστεύεται ότι ανήκαν στον Προφήτη μεταφέρθηκαν στην Κωνσταντινούπολη. Αυτά τα κειμήλια εκτίθενται σήμερα στην Αίθουσα των Ιερών Κειμηλίων στο Παλάτι Τοπ Καπί, όπου λέγεται ότι το Κοράνι απαγγελλόταν αδιάλειπτα για αιώνες. Κάθε χρόνο οι Οθωμανοί έστελναν χρήματα, δώρα και προμήθειες στον λαό της Μέκκας και της Μεδίνας με ένα μεγάλο καραβάνι γνωστό ως «πομπή Σουρέ», και θεωρούσαν τη διασφάλιση των οδών προσκυνήματος ως ένα από τα βασικά καθήκοντα του χαλιφάτου.

Πώς λειτουργούσε το χαλιφάτο στο οθωμανικό κράτος

Στο οθωμανικό κράτος ο σουλτάνος ήταν ταυτόχρονα μονάρχης και χαλίφης, αλλά η κύρια εξουσία στη θρησκευτική μάθηση και τον νόμο ήταν ο Σεχτ Αλ-Ισλάμ, επικεφαλής της ιεραρχίας των λογίων. Για σημαντικές αποφάσεις λαμβανόταν φετφάς από τον Σεχτ Αλ-Ισλάμ. Αυτή η δομή επέτρεψε στους Οθωμανούς να κυβερνούν έναν τεράστιο πληθυσμό διαφορετικών σχολών δικαίου, θρησκειών και γλωσσών μαζί για αιώνες. Το χαλιφάτο ήταν επίσης ένα σημείο πνευματικής πίστης για τους μουσουλμάνους πέρα από τα σύνορα της αυτοκρατορίας: σε πολλά μέρη από την Ινδία έως την Ινдонеσία, το όνομα του Οθωμανού σουλτάνου μνημονευόταν στις κηρύγματα της Παρασκευής.

Ο Κιουτσούκ Καϊναρτζής και η διεθνής αναγνώριση

Η Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή, που υπογράφηκε με τη Ρωσία το 1774, διαχώρισε την Κριμαία από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, αλλά αποδέχθηκε ότι οι μουσουλμάνοι της Κριμαίας θα παρέμεναν προσηλωμένοι στον σουλτάνο υπό την ιδιότητά του ως χαλίφη σε θρησκευτικά ζητήματα. Αυτό θεωρείται ως η πρώτη περίπτωση αναγνώρισης της πνευματικής εξουσίας του χαλιφάτου σε μια διεθνή συνθήκη. Στην επόμενη περίοδο των αυξανόμενων εδαφικών απωλειών, οι Οθωμανοί τόνιζαν όλο και περισσότερο το χαλιφάτο ως μέσο διατήρησης των δεσμών με τους μουσουλμάνους εκτός των συνόρων του κράτους.

Ο Αμπντουλχαμίντ Β΄ και η «ισλαμική ενότητα»

Ο σουλτάνος Αμπντουλχαμίντ Β΄ (1876–1909) έθεσε το χαλιφάτο στο επίκεντρο της εξωτερικής πολιτικής σε μια εποχή που η ευρωπαϊκή αποικιοκρατία είχε καταλάβει τα περισσότερα μουσουλμανικά εδάφη. Αναπτύχθηκαν σχέσεις με μουσουλμάνους στην Ινδία, την Κεντρική Ασία, την Αφρική και τη Νοτιοανατολική Ασία, και αποστολές στάλθηκαν στην Ιαπωνία και την Κίνα. Το πιο απτό προϊόν αυτής της πολιτικής ήταν ο Σιδηρόδρομος της Χετζάζης, που κατασκευάστηκε από τη Δαμασκό έως τη Μεδίνα κυρίως με δωρεές από μουσουλμάνους σε όλο τον κόσμο, ο οποίος έφτασε στη Μεδίνα το 1908. Ο σιδηρόδρομος είχε στόχο να συντομεύσει το επικίνδυνο ταξίδι των προσκυνητών που διαρκούσε αρκετές εβδομάδες σε λίγες ημέρες.

Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος και το Κίνημα του Χιλαφάτ

Όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία εισήλθε στον πόλεμο το 1914, κηρύχθηκε ένας «μεγάλος τζιχάντ» στο όνομα του σουλτάνου-χαλίφη· αλλά η έκκληση δεν οδήγησε τους μουσουλμάνους υπό αποικιακό ζυγό σε μια γενική εξέγερση. Καθώς η αυτοκρατορία διαλυόταν στο τέλος του πολέμου, οι μουσουλμάνες της Ινδίας ξεκίνησαν ένα ισχυρό λαϊκό κίνημα το 1919 για να υπερασπιστούν το χαλιφάτο και την ακεραιότητα των οθωμανικών εδαφών. Γνωστό ως Κίνημα του Χιλαφάτ, έστειλε επίσης υλική υποστήριξη στον Τουρκικό Πόλεμο της Ανεξαρτησίας στην Ανατολία.

1922–1924: διαχωρισμός από το σουλτανάτο και κατάργηση

Μετά τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας, την 1η Νοεμβρίου 1922 η Μεγάλη Εθνοσυνέλευση της Τουρκίας διαχώρισε το χαλιφάτο από το σουλτανάτο και κατήργησε το σουλτανάτο. Ο τελευταίος σουλτάνος, ο Μεχμέτ ΣΤ΄ Βαχιντεντίν, εγκατέλειψε τη χώρα στις 17 Νοεμβρίου και η Συνέλευση εξέλεξε τον Αμπντουλμετζίτ Εφέντη της οθωμανικής δυναστείας αποκλειστικά ως χαλίφη. Η Δημοκρατία ανακηρύχθηκε στις 29 Οκτωβρίου 1923. Στις 3 Μαρτίου 1924 η Συνέλευση κατήργησε το χαλιφάτο με τον Νόμο υπ' αριθ. 431 και αποφάσισε ότι τα μέλη της οθωμανικής δυναστείας θα έπρεπε να εξοριστούν στο εξωτερικό. Το πρώτο άρθρο του νόμου αναφέρει:

Έγγραφο · Νόμος υπ' αριθ. 431 (3 Μαρτίου 1924), Οθωμανικό τουρκικό πρωτότυπο
Madde 1 – Halife hal’edilmiştir. Hilâfet, Hükûmet ve Cumhuriyet mana ve mefhumunda esasen mündemiç olduğundan Hilâfet makamı mülgadır.
«Άρθρο 1 – Ο Χαλίφης καθαιρείται. Εφόσον το χαλιφάτο εμπεριέχεται εξ ορισμού στην έννοια και την αντίληψη της Κυβέρνησης και της Δημοκρατίας, το αξίωμα του χαλιφάτου καταργείται.»
«Νόμος περί Κατάργησης του Χαλιφάτου και απέλασης της Οθωμανικής Δυναστείας από τα Εδάφη της Δημοκρατίας της Τουρκίας», Νόμος υπ' αριθ. 431, που εγκρίθηκε στις 3 Μαρτίου 1924. Μετάφραση: YulaHub.

Με άλλους νόμους που ψηφίστηκαν την ίδια ημέρα, το Υπουργείο Θρησκευτικού Δικαίου και Ευαγών Ιδρυμάτων καταργήθηκε και αντικαταστάθηκε από την Προεδρία Θρησκευτικών Υποθέσεων, και η εκπαίδευση ενοποιήθηκε υπό μία ενιαία αρχή (Tevhid-i Tedrisat). Ο τελευταίος χαλίφης, ο Αμπντουλμετζίτ Εφέντης, πήγε στην Ευρώπη και πέθανε στο Παρίσι το 1944.

Μετά το χαλιφάτο

Η κατάργηση είχε τεράστιες επιπτώσεις στον ισλαμικό κόσμο. Ο Σερίφης Χουσεΐν της Μέκκας ανακηρύχθηκε χαλίφης τον ίδιο μήνα, αλλά δεν κέρδισε ευρεία αποδοχή. Τα συνέδρια για το χαλιφάτο που πραγματοποιήθηκαν στο Κάιρο και τη Μέκκα το 1926 δεν μπόρεσαν να καταλήξουν σε συμφωνία για έναν νέο χαλίφη. Τον 20ό αιώνα οι μουσουλμανικές χώρες απέκτησαν την ανεξαρτησία τους ως εθνικά κράτη και η διεθνής συνεργασία συνεχίστηκε μέσω θεσμών όπως ο Οργανισμός Ισλαμικής Συνεργασίας, που ιδρύθηκε το 1969.

Συχνές ερωτήσεις

Παρέδωσε ο Αββασίδης χαλίφης το χαλιφάτο στους Οθωμανούς;

Σύμφωνα με τους περισσότερους ιστορικούς, η αφήγηση μιας επίσημης τελετής παράδοσης στην Αγία Σοφία εμφανίστηκε αργότερα. Το οθωμανικό χαλιφάτο ήταν μάλλον μια θέση που κερδίθηκε de facto μέσω της κηδεμονίας των ιερών πόλεων και του γεγονότος ότι αποτελούσε το ισχυρότερο κράτος στον ισλαμικό κόσμο.

Πού βρίσκονται τα ιερά κειμήλια;

Εκτίθενται στο κοινό στην Κωνσταντινούπολη, στην Αίθουσα των Ιερών Κειμηλίων του Μουσείου του Παλατιού Τοπ Καπί.

Λειτουργεί ακόμα ο Σιδηρόδρομος της Χετζάζης;

Όχι. Η γραμμή υπέστη σοβαρές ζημιές από επιθέσεις κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και δεν επαναλειτούργησε ποτέ πλήρως. Ο ιστορικός σταθμός στη Μεδίνα είναι πλέον μουσείο, και ορισμένα τμήματα στην Ιορδανία και τη Συρία επιβιώνουν με περιορισμένη χρήση.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Hilâfet”, “Hâdimü’l-Haremeyn”, “Surre”, “Hicaz Demiryolu”.
  2. Νόμος υπ' αριθ. 431, Resmî Gazete (1924)· Πρακτικά της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης, 3 Μαρτίου 1924.
  3. Hamilton A. R. Gibb, “Lutfi Paşa on the Ottoman Caliphate”, Oriens 15 (1962).
  4. Mona Hassan, Longing for the Lost Caliphate: A Transregional History (2016).
  5. Hugh Kennedy, The Caliphate (2016).
Κοινοποίηση
Ακολουθήστε το YulaHubΜάθετε πρώτοι τις σημαντικότερες ειδήσεις της ημέρας.
RSS

Αφήστε ένα σχόλιο

Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *