Vương quốc Hồi giáo (caliphate) là một trong những thể chế chính trị lâu đời nhất trong lịch sử Hồi giáo. Sau cái chết của Nhà tiên tri Muhammad vào năm 632, người đứng đầu cộng đồng Hồi giáo được gọi là "caliph" (khalifa), có nghĩa là "người kế vị". Sau các Caliph Chính thống, nhà Umayyad và nhà Abbasid, chức vụ này được chuyển giao cho người Ottoman vào năm 1517 và ở lại Istanbul trong bốn thế kỷ. Với việc Đại hội Quốc gia Thổ Nhĩ Kỳ bãi bỏ vào năm 1924, một thể chế có lịch sử khoảng 1.300 năm đã đi đến hồi kết trong thế giới Hồi giáo.
Từ "caliph" và nguồn gốc của thể chế
Bắt nguồn từ gốc tiếng Ả Rập "khalaf", khalifa có nghĩa là "người đi sau, người kế vị". Từ này xuất hiện trong Qur'an trong các câu mô tả trách nhiệm của con người trên trái đất:
وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّى جَاعِلٌ فِى ٱلْأَرْضِ خَلِيفَةً"Và khi Chúa của ngươi phán với các thiên thần: 'Ta sẽ đặt một người kế vị (khalifa) trên trái đất.'"
Theo nghĩa chính trị, vị caliph đầu tiên là Abu Bakr, người được gọi là "Khalifat Rasul Allah" (người kế vị của Sứ giả của Chúa). Sau kỷ nguyên của các Caliph Chính thống (632–661), chức vụ này được truyền từ cha sang con trong các triều đại Umayyad (661–750) và Abbasid (750–1258). Khi người Mông Cổ tàn phá Baghdad vào năm 1258 và giết chết vị caliph nhà Abbasid, người Mamluk ở Cairo đã công nhận một thành viên của gia đình Abbasid làm caliph vào năm 1261. Tuy nhiên, những vị caliph ở Cairo này không có quyền lực chính trị; quyền lực thực sự nằm trong tay các sultan nhà Mamluk.
Trong tư tưởng chính trị Hồi giáo cổ điển, vị caliph được kỳ vọng sẽ bảo vệ đức tin và luật pháp thiêng liêng, đảm bảo công lý, bảo vệ biên giới, đảm bảo các tuyến đường hành hương và giữ gìn sự đoàn kết của người Hồi giáo. Việc nhấn mạnh công lý thường được nhắc lại bằng câu kinh Qur'an sau:
إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا۟ ٱلْأَمَٰنَٰتِ إِلَىٰٓ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ ٱلنَّاسِ أَن تَحْكُمُوا۟ بِٱلْعَدْلِ"Chúa ra lệnh cho các ngươi trao trả những khoản tiền gửi cho đúng những người đáng được nhận, và khi các ngươi phán xét giữa mọi người, hãy phán xét một cách công minh."
Năm 1517: vương quốc Hồi giáo đến Istanbul
Đánh bại quân đội Mamluk tại Marj Dabiq năm 1516 và Ridaniya năm 1517, Selim I đã sáp nhập Syria, Palestine và Ai Cập vào lãnh thổ Ottoman. Al-Mutawakkil III, vị caliph cuối cùng của nhà Abbasid ở Cairo, đã được đưa đến Istanbul. Tiểu vương (Sharif) Mecca đã công nhận quyền cai trị của nhà Ottoman bằng cách gửi chìa khóa của thành phố cho sultan. Do đó, các sultan nhà Ottoman đã trở thành những người bảo vệ Mecca và Medina đồng thời mang tước hiệu "Khadim al-Haramayn al-Sharifayn" (Người phục vụ Hai thánh địa thiêng liêng). Việc Selim tiếp nhận tước hiệu này theo nghĩa "người phục vụ" thay vì "người cai trị" được kể lại trong truyền thống Ottoman như một tấm gương về sự khiêm nhường.
Theo một câu chuyện phổ biến, al-Mutawakkil III đã chính thức trao lại vương quốc Hồi giáo cho Selim trong một buổi lễ tại Hagia Sophia ở Istanbul. Các sử gia lưu ý rằng câu chuyện này lần đầu tiên được ghi lại vào cuối thế kỷ 18 và không xuất hiện trong các nguồn tài liệu đương thời. Tuy nhiên, người ta biết rằng các sultan nhà Ottoman đôi khi đã sử dụng tước hiệu "caliph" ngay cả trước năm 1517, và sau năm 1517, với tư cách là người cai trị nhà nước hùng mạnh nhất trong thế giới Hồi giáo và là người bảo vệ các thành phố thánh địa, họ được coi là những người nắm giữ thực tế của chức vụ này.
Các di tích linh thiêng và đoàn hành hương Surre
Sau chiến dịch Ai Cập và trong các thế kỷ tiếp theo, chiếc áo choàng (Hırka-i Saadet), lá cờ (Sancak-ı Şerif), gươm và các di tích linh thiêng khác được cho là thuộc về Nhà tiên tri đã được đưa đến Istanbul. Các di tích này hiện được trưng bày tại Phòng Di tích Linh thiêng ở Cung điện Topkapı, nơi kinh Qur'an được cho là đã được tụng niệm không gián đoạn trong nhiều thế kỷ. Hàng năm, người Ottoman gửi tiền, quà tặng và nhu yếu phẩm cho người dân Mecca và Medina bằng một đoàn lữ hành lớn được gọi là "đoàn Surre", và họ coi việc bảo vệ các tuyến đường hành hương là một trong những nhiệm vụ cốt lõi của vương quốc Hồi giáo.
Vương quốc Hồi giáo hoạt động như thế nào trong nhà nước Ottoman
Trong nhà nước Ottoman, sultan vừa là quân vương vừa là caliph, nhưng thẩm quyền chính trong việc học hỏi tôn giáo và luật pháp là Shaykh al-Islam, người đứng đầu hệ thống học giả. Đối với các quyết định quan trọng, một fatwa (phán quyết tôn giáo) được lấy từ Shaykh al-Islam. Cơ cấu này cho phép người Ottoman cai trị một dân số rộng lớn với nhiều trường phái luật pháp, tôn giáo và ngôn ngữ khác nhau cùng lúc trong nhiều thế kỷ. Vương quốc Hồi giáo cũng là một điểm tựa về lòng trung thành tinh thần cho người Hồi giáo ngoài biên giới đế quốc: ở nhiều nơi từ Ấn Độ đến Indonesia, tên của sultan nhà Ottoman được nhắc đến trong các bài giảng ngày thứ Sáu.
Küçük Kaynarca và sự công nhận quốc tế
Hiệp ước Küçük Kaynarca, ký kết với Nga vào năm 1774, đã tách Crimea khỏi Đế quốc Ottoman nhưng chấp nhận rằng người Hồi giáo ở Crimea vẫn gắn bó với sultan với tư cách là caliph về các vấn đề tôn giáo. Điều này được coi là trường hợp đầu tiên quyền lực tinh thần của vương quốc Hồi giáo được công nhận trong một hiệp ước quốc tế. Trong giai đoạn mất mát lãnh thổ gia tăng sau đó, người Ottoman ngày càng nhấn mạnh vương quốc Hồi giáo như một phương tiện duy trì mối quan hệ với người Hồi giáo bên ngoài biên giới nhà nước.
Abdulhamid II và "sự đoàn kết Hồi giáo"
Sultan Abdulhamid II (1876–1909) đã đặt vương quốc Hồi giáo làm trung tâm của chính sách đối ngoại vào thời điểm chủ nghĩa thực dân châu Âu đã chiếm giữ phần lớn các vùng đất Hồi giáo. Mối quan hệ được phát triển với người Hồi giáo ở Ấn Độ, Trung Á, Châu Phi và Đông Nam Á, và các phái đoàn đã được cử đến Nhật Bản và Trung Quốc. Sản phẩm cụ thể nhất của chính sách này là Đường sắt Hejaz, được xây dựng từ Damascus đến Medina phần lớn bằng các khoản đóng góp từ người Hồi giáo trên khắp thế giới, đã đến Medina vào năm 1908. Tuyến đường sắt này nhằm mục đích cắt giảm chuyến hành trình nguy hiểm kéo dài vài tuần của những người hành hương xuống còn vài ngày.
Chiến tranh Thế giới thứ nhất và Phong trào Khilafat
Khi Đế quốc Ottoman tham gia chiến tranh vào năm 1914, một "cuộc thánh chiến vĩ đại" đã được tuyên bố nhân danh sultan-caliph; nhưng lời kêu gọi này đã không dẫn đến một cuộc nổi dậy chung của người Hồi giáo dưới ách thống trị thực dân. Khi đế quốc sụp đổ vào cuối cuộc chiến, người Hồi giáo Ấn Độ đã phát động một phong trào quần chúng mạnh mẽ vào năm 1919 để bảo vệ vương quốc Hồi giáo và sự toàn vẹn lãnh thổ Ottoman. Được biết đến với tên gọi Phong trào Khilafat, phong trào này cũng gửi sự hỗ trợ vật chất cho Cuộc chiến tranh giành độc lập của Thổ Nhĩ Kỳ ở Anatolia.
1922–1924: tách khỏi vương quốc sultan và việc bãi bỏ
Sau Chiến tranh giành độc lập, vào ngày 1 tháng 11 năm 1922, Đại hội Quốc gia Thổ Nhĩ Kỳ đã tách vương quốc Hồi giáo ra khỏi vương quốc sultan và bãi bỏ vương quốc sultan. Vị sultan cuối cùng, Mehmed VI Vahideddin, đã rời khỏi đất nước vào ngày 17 tháng 11, và Quốc hội đã bầu Abdulmecid Efendi thuộc triều đại Ottoman làm caliph duy nhất. nước Cộng hòa được tuyên bố thành lập vào ngày 29 tháng 10 năm 1923. Vào ngày 3 tháng 3 năm 1924, Quốc hội đã bãi bỏ vương quốc Hồi giáo bằng Đạo luật số 431 và quyết định rằng các thành viên của triều đại Ottoman sẽ bị trục xuất ra nước ngoài. Điều khoản đầu tiên của đạo luật này nêu rõ:
Madde 1 – Halife hal’edilmiştir. Hilâfet, Hükûmet ve Cumhuriyet mana ve mefhumunda esasen mündemiç olduğundan Hilâfet makamı mülgadır."Điều 1 – Caliph bị phế truất. Vì vương quốc Hồi giáo vốn dĩ đã nằm trong ý nghĩa và khái niệm của Chính phủ và nước Cộng hòa, nên chức vụ caliph bị bãi bỏ."
Với các đạo luật khác được thông qua cùng ngày, Bộ Luật tôn giáo và Quỹ từ thiện đã bị bãi bỏ và được thay thế bằng Chủ tịch các Vấn đề tôn giáo, và giáo dục được thống nhất dưới một thẩm quyền duy nhất (Tevhid-i Tedrisat). Vị caliph cuối cùng, Abdulmecid Efendi, đã đến châu Âu và qua đời tại Paris vào năm 1944.
Sau vương quốc Hồi giáo
Việc bãi bỏ đã gây ra tiếng vang lớn trong thế giới Hồi giáo. Sharif Hussein của Mecca đã tự xưng là caliph trong cùng tháng đó, nhưng ông không giành được sự công nhận rộng rãi. Các đại hội vương quốc Hồi giáo được tổ chức tại Cairo và Mecca vào năm 1926 không thể đạt được thỏa thuận về một vị caliph mới. Vào thế kỷ 20, các quốc gia Hồi giáo đã giành độc lập dưới dạng các quốc gia dân tộc, và sự hợp tác quốc tế tiếp tục thông qua các tổ chức như Tổ chức Hợp tác Hồi giáo, được thành lập vào năm 1969.
Các câu hỏi thường gặp
Caliph nhà Abbasid có trao lại vương quốc Hồi giáo cho người Ottoman không?
Theo hầu hết các sử gia, câu chuyện về một buổi lễ bàn giao chính thức tại Hagia Sophia xuất hiện sau đó. Vương quốc Hồi giáo Ottoman đúng hơn là một vị thế giành được trên thực tế thông qua việc bảo vệ các thành phố thánh địa và thông qua việc là nhà nước hùng mạnh nhất trong thế giới Hồi giáo.
Các di tích linh thiêng hiện ở đâu?
Chúng đang được trưng bày công khai tại Istanbul, trong Phòng Di tích Linh thiêng của Bảo tàng Cung điện Topkapı.
Đường sắt Hejaz hiện còn chạy không?
Không. Tuyến đường này đã bị hư hại nặng nề bởi các cuộc tấn công trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất và không bao giờ được mở cửa hoàn toàn trở lại. Ga lịch sử ở Medina nay là một bảo tàng, và một số đoạn ở Jordan và Syria vẫn tồn tại với mức độ sử dụng hạn chế.
Nguồn và tài liệu đọc thêm
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Hilâfet”, “Hâdimü’l-Haremeyn”, “Surre”, “Hicaz Demiryolu”.
- Đạo luật số 431, Resmî Gazete (1924); Biên bản của Đại hội Quốc gia, ngày 3 tháng 3 năm 1924.
- Hamilton A. R. Gibb, “Lutfi Paşa on the Ottoman Caliphate”, Oriens 15 (1962).
- Mona Hassan, Longing for the Lost Caliphate: A Transregional History (2016).
- Hugh Kennedy, The Caliphate (2016).
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *