Tsunami, deniz tabanının ya da su kütlesinin aniden yer değiştirmesiyle oluşan ve kıyılara çok büyük bir güçle ulaşan dalga dizisidir. “Tsunami nasıl oluşur?”, “tsunami ne demek?” diye soranlar için kısaca: Kelime Japonca “liman dalgası” anlamına gelir ve en sık nedeni deniz altında meydana gelen büyük depremlerdir.
Tsunami nasıl oluşur?
- Deniz altı depremleri: Özellikle bir levhanın diğerinin altına daldığı bölgelerde, fay hattı boyunca deniz tabanı aniden yükselir veya alçalır; üstündeki su kütlesi de yerinden oynar.
- Deniz altı heyelanları: Kıta yamacındaki büyük kaymalar suyu iterek tsunami üretebilir.
- Volkanik patlamalar: 1883’teki Krakatau patlaması gibi olaylar yıkıcı tsunamilere yol açmıştır.
- Göktaşı çarpmaları: Çok nadir ama mümkündür.
Tsunami ne kadar hızlı gider?
Derin okyanusta tsunami dalgası bir jet uçağı kadar hızlı, saatte 700–800 kilometreye kadar ilerleyebilir; ama burada yüksekliği çoğu zaman bir metreden azdır ve gemiler fark etmeyebilir. Kıyıya yaklaştıkça su sığlaşır, dalga yavaşlar ve enerjisi yukarı doğru yığılarak yüksekliği onlarca metreye çıkabilir. Tsunami tek bir dalga değil, dakikalar veya saatler arayla gelen bir dalga dizisidir; ilk dalga her zaman en büyüğü değildir.
Tsunaminin belirtileri nelerdir?
- Kıyıda hissedilen, uzun süren ya da ayakta durmayı zorlaştıran güçlü bir deprem.
- Denizin olağandışı biçimde, hızla çekilmesi ve deniz tabanının görünmesi.
- Denizden gelen jet motoru ya da tren sesine benzer güçlü bir uğultu.
Tsunami anında ne yapılmalı?
- Kıyıdaysanız ve güçlü bir deprem hissettiyseniz resmî uyarıyı beklemeden hemen yüksek bir yere veya içerilere gidin.
- Deniz çekilirse kesinlikle kıyıya yaklaşmayın; bu, dalganın geldiğini gösterir.
- Mümkünse yürüyerek tahliye edin; araç trafiği yolları tıkayabilir.
- Yüksek yer yoksa sağlam, çok katlı bir binanın üst katlarına çıkın.
- Yetkililer “tehlike geçti” diyene kadar kıyıya dönmeyin; sonraki dalgalar daha büyük olabilir.
Tarihin en büyük tsunamileri
26 Aralık 2004’te Endonezya açıklarında meydana gelen yaklaşık 9,1 büyüklüğündeki deprem, Hint Okyanusu çevresinde 14 ülkede 225.000’den fazla kişinin hayatını kaybettiği tsunamiye yol açtı. 11 Mart 2011’de Japonya’daki 9,0 büyüklüğündeki Tōhoku depremi sonrası tsunami ise yaklaşık 18.000 kişinin ölümüne ve Fukuşima nükleer kazasına neden oldu.
Sık sorulan sorular
Her deniz depremi tsunami oluşturur mu?
Hayır. Tsunami için genellikle büyük (yaklaşık 7 ve üzeri), sığ odaklı ve deniz tabanını dikey olarak hareket ettiren bir deprem gerekir.
Türkiye’de tsunami riski var mı?
Evet, Ege ve Akdeniz kıyılarında ve Marmara’da tarihsel tsunami kayıtları vardır; bu nedenle kıyıda güçlü depremden sonra yüksek yere çıkma kuralı Türkiye için de geçerlidir.
Kaynaklar
- ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi (NOAA), “Tsunami Safety” ve “How do tsunamis form?”.
- UNESCO Hükümetlerarası Oşinografi Komisyonu (IOC), tsunami eğitim materyalleri.
- ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu (USGS), 2004 Sumatra ve 2011 Tōhoku depremleri.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir