İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Ozon Tabakası Nedir? Ozon Deliği Neden Oluştu, İyileşiyor mu?

Ozon tabakası nedir, ne işe yarar? Ozon deliğinin keşfi, CFC gazlarının etkisi, Montreal Protokolü’nün başarısı ve ozon tabakasının ne zaman tamamen iyileşmesi bekleniyor.

Ozon Tabakası Nedir? Ozon Deliği Neden Oluştu, İyileşiyor mu?
Görsel: NASA / Wikimedia Commons (Public domain)

Ozon tabakası, atmosferin stratosfer katmanında, yerden yaklaşık 15–35 kilometre yükseklikte ozon gazının yoğunlaştığı ve Güneş’ten gelen zararlı morötesi (UV-B) ışınların büyük bölümünü süzen doğal bir kalkandır. “Ozon tabakası ne işe yarar?”, “ozon deliği kapandı mı?” diye soranlar için iyi haber şu: Uluslararası işbirliği sayesinde tabaka yavaş ama istikrarlı biçimde iyileşiyor.

Ozon tabakası neden önemli?

Ozon (O₃), üç oksijen atomundan oluşan bir moleküldür. Stratosferdeki ozon, cilt kanseri ve katarakt riskini artıran, bitki ve deniz canlılarına zarar veren UV-B ışınlarını emer. Ozon tabakası olmasaydı karadaki yaşam bugünkü hâliyle mümkün olmazdı. (Yer seviyesindeki ozon ise hava kirliliğinin bir parçasıdır ve solunduğunda zararlıdır.)

Ozon deliği nasıl ortaya çıktı?

1985’te İngiliz Antarktika Araştırmaları bilim insanları, Antarktika üzerindeki ozon miktarının her ilkbaharda dramatik biçimde azaldığını yayımladı. Bu inceltiye “ozon deliği” adı verildi. Sorumlunun buzdolabı, klima ve sprey kutularında kullanılan kloroflorokarbonlar (CFC) gibi insan yapımı kimyasallar olduğu anlaşıldı. Bu gazlar stratosfere ulaşınca Güneş ışığıyla parçalanır ve açığa çıkan klor, ozon moleküllerini zincirleme bir tepkimeyle yok eder. CFC’lerin ozona etkisini öngören Mario Molina, Sherwood Rowland ve Paul Crutzen 1995 Nobel Kimya Ödülü’nü aldı.

Montreal Protokolü nedir?

1987’de imzalanan Montreal Protokolü, ozonu incelten maddelerin üretimini ve kullanımını aşamalı olarak yasaklayan uluslararası anlaşmadır. BM üyesi ülkelerin tamamı tarafından onaylanan ilk anlaşma olan protokol, ozonu incelten maddelerin yaklaşık yüzde 99’unun kullanımdan kalkmasını sağladı ve tarihin en başarılı çevre anlaşmalarından biri olarak gösteriliyor.

Ozon tabakası iyileşiyor mu?

Evet. Dünya Meteoroloji Örgütü ve BM Çevre Programı’nın 2023 bilimsel değerlendirmesine göre, mevcut politikalar sürerse ozon tabakasının Antarktika üzerinde 2066 civarında, Kuzey Kutbu üzerinde 2045 civarında, dünyanın geri kalanında ise 2040 civarında 1980 öncesi düzeyine dönmesi bekleniyor. Ozon deliğinin büyüklüğü yıldan yıla hava koşullarına göre değişse de genel eğilim iyileşme yönünde.

Sık sorulan sorular

Ozon deliği iklim değişikliğine neden olur mu?

İkisi farklı sorunlardır. Ozon deliği UV ışınımıyla, iklim değişikliği ise sera gazlarıyla ilgilidir. Yine de bağlantı vardır: CFC’ler aynı zamanda güçlü sera gazlarıdır ve Montreal Protokolü iklim değişikliğinin yavaşlamasına da katkı sağlamıştır.

Ozon tabakası bizi güneşten tamamen korur mu?

Hayır. UV ışınlarının bir kısmı yine de yeryüzüne ulaşır; bu nedenle güneş kremi, şapka ve güneş gözlüğü kullanmak önemlidir.

Kaynaklar

  1. WMO/UNEP, “Scientific Assessment of Ozone Depletion: 2023”.
  2. BM Çevre Programı (UNEP) Ozon Sekreteryası, Montreal Protokolü.
  3. Farman, Gardiner, Shanklin, Nature, 1985.
  4. Nobel Vakfı, 1995 Nobel Kimya Ödülü.
Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir