Tomris Hatun, antik çağın en dikkat çekici kadın liderlerinden biridir. MÖ 6. yüzyılda, Hazar Denizi’nin doğusundaki geniş bozkırlarda yaşayan göçebe Massaget halkını yönetti. Hakkındaki bilgilerin büyük bölümü, MÖ 5. yüzyılda yaşamış Yunan tarihçi Herodot’un Tarih adlı eserinden gelir.
Büyük Kiros’un evlilik teklifi ve savaş
Herodot’un anlattığına göre Pers İmparatorluğu’nun kurucusu Büyük Kiros, Massaget topraklarını ele geçirmek için önce Tomris’e evlilik teklif etti. Tomris, Kiros’un asıl amacının ülkesi olduğunu anlayarak teklifi reddetti. Bunun üzerine Kiros, Araks (bugünkü Amuderya olduğu düşünülen) nehrini geçerek saldırıya hazırlandı.
Kiros bir hileyle Massaget öncü birliğini yendi ve bu çatışmada Tomris’in oğlu, ordunun komutanı Spargapises esir düştü. Herodot’a göre Spargapises esarete dayanamayarak hayatına son verdi. Oğlunun ölümünden sonra Tomris bütün kuvvetleriyle Perslerin karşısına çıktı.
Zafer
Herodot, ardından gelen savaşı kendi döneminin bildiği en şiddetli savaşlardan biri olarak anlatır. Massagetler galip geldi, Pers ordusunun büyük bölümü yok oldu ve Büyük Kiros savaş alanında öldü. Bu olay genellikle MÖ 530 yılına tarihlenir. Herodot, Tomris’in Kiros’a verdiği sözü tuttuğunu anlatan sert ve sembolik bir sahneyle hikâyeyi bitirir; ancak Kiros’un ölümüne dair başka antik yazarların farklı anlatıları da vardır.
Massagetler kimdi?
Massagetler, at üstünde yaşayan, sürü hayvancılığıyla geçinen bir bozkır halkıydı. Türk tarih yazımında Massagetler, Saka (İskit) boylarıyla birlikte Türklerin ataları ya da akrabaları arasında değerlendirilir; İbrahim Kafesoğlu gibi tarihçiler bozkır kültürünün süreklilik gösteren özelliklerine dikkat çeker. Uluslararası literatürde ise Massagetler çoğunlukla İskit-Saka boylarından biri olarak tanımlanır; kökenleri hâlâ tartışma konusudur.
Türk kültüründe Tomris
Tomris Hatun, Türkiye’de ve Orta Asya’da yurdunu savunan cesur bir hükümdar olarak anılır. Adı kız çocuklarına verilir; şiirlere, romanlara, tiyatro oyunlarına ve resimlere konu olmuştur. Kazakistan’da da onun adını taşıyan yapımlar ve anıtlar bulunur. Avrupa sanatında ise Rubens’in “Tomris ve Kiros” tablosu başta olmak üzere birçok esere ilham vermiştir.
Herodot'a göre savaş öncesi pazarlık ve hile
Herodot'un anlatımında Tomris, Kiros'a bir haberci göndererek iki seçenek sunar: Pers ordusu nehri rahatça geçsin diye Massagetler üç günlük yol geri çekilecek ya da Persler aynı mesafe geri çekilip Massagetlerin geçmesine izin verecektir. Kiros'un danışmanı, eski Lidya kralı Kroisos, Massagetleri kendi topraklarında karşılamayı ve onlara tuzak kurmayı önerir. Persler kamplarında bol yiyecek ve şarap bırakıp en zayıf birlikleri orada tutarak geri çekildi. Şaraba alışık olmayan Massaget öncüleri kampı ele geçirip ziyafete daldı; Persler geri dönüp onları bozguna uğrattı.
Herodot'un gözünden Massaget yaşamı
Herodot, savaşın anlatımını Massagetlerin yaşayışıyla ilgili kısa bir bölümle bitirir. Ona göre Massagetler hem atlı hem yaya savaşır; yay, mızrak ve sagaris denen savaş baltası kullanırdı. Silah uçlarında ve koşum takımlarında tunç, başlıklarda ve kemerlerde altın kullanılır, demir ve gümüş ise bilinmezdi. Toprağı ekmez, sürüleri ve balıkla geçinir, süt içerlerdi. Tanrılar arasında yalnız Güneş'e taptıklarını, ona at kurban ettiklerini de yazar. Bu ayrıntılar, Yunan gözünün bozkır halklarını nasıl gördüğünü de yansıtır.
Kiros'un ölümüne dair farklı anlatılar
Herodot, Kiros'un ölümüyle ilgili pek çok anlatı duyduğunu, kendisine en inandırıcı geleni aktardığını açıkça belirtir. Ksenophon'un Kyropaideia adlı eserinde Kiros yaşlılıkta, Pers topraklarında yatağında huzur içinde ölür; ancak bu eser tarih kitabından çok ideal bir hükümdar portresi olarak okunur. Ktesias ise Kiros'un başka bir bozkır halkıyla savaşırken aldığı yarayla öldüğünü yazar. Kesin olan, Kiros'un kuzeydoğu sınırındaki bir seferde öldüğü ve Pasargad'daki mezara gömüldüğüdür; Tomris'in rolü ise büyük ölçüde Herodot'a dayanır.
Sık sorulan sorular
Tomris Hatun gerçekten yaşadı mı? Tomris’i anlatan en önemli kaynak Herodot’tur. Pek çok tarihçi onu tarihî bir kişilik olarak kabul eder; ancak anlatıdaki bazı ayrıntıların efsanevi unsurlar taşıdığı düşünülür.
Kiros nasıl öldü? Herodot’a göre Massagetlere karşı savaşta öldü. Ksenophon gibi bazı antik yazarlar ise farklı bir ölüm anlatır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Herodot, Tarih (Historiai), I. kitap, 201–216. bölümler (Türkçe çev. Müntekim Ökmen).
- İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, Ötüken Neşriyat.
- Encyclopaedia Britannica, “Tomyris” ve “Massagetae” maddeleri.
- Encyclopaedia Iranica, “Massagetae” maddesi.
- Herodot, Tarih (Historiai), I. kitap, 205–216. bölümler
- Encyclopaedia Iranica – "Cyrus iii. Cyrus II the Great" maddesi
Merak edilenler
Tomris Hatun kimdir? Tomris Hatun, MÖ 6. yüzyılda Orta Asya bozkırlarında yaşayan Massagetlerin kraliçesiydi.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir