Opera, hikâyenin büyük ölçüde şarkıyla anlatıldığı, orkestra eşliğinde sahnelenen bir tiyatro türüdür. Müzik, şiir, oyunculuk, kostüm, dekor ve çoğu zaman dans tek bir eserde buluşur. Bu yüzden Alman besteci Richard Wagner, operayı “toplam sanat eseri” olarak tanımlamıştır.
Doğuşu
Opera, 16. yüzyılın sonunda Floransa’da, Antik Yunan tragedyalarının müzikle nasıl sahnelendiğini yeniden canlandırmak isteyen bir grup aydının (Floransa Camerata’sı) çalışmalarından doğdu. Jacopo Peri’nin “Euridice” (1600) adlı eseri, bütünüyle günümüze ulaşan en eski operalardandır. Claudio Monteverdi’nin 1607’de sahnelenen “L’Orfeo”su ise bugün de düzenli olarak sahnelenen en eski opera kabul edilir.
Büyük dönemler ve besteciler
- Barok: Georg Friedrich Händel’in İtalyanca operaları.
- Klasik dönem: Wolfgang Amadeus Mozart’ın “Figaro’nun Düğünü” (1786), “Don Giovanni” (1787) ve “Sihirli Flüt” (1791) eserleri.
- Bel canto: Rossini, Bellini ve Donizetti’nin güzel ve süslü şarkı söylemeyi öne çıkaran operaları.
- Romantik dönem: Giuseppe Verdi’nin “La Traviata” (1853) ve “Aida” (1871) operaları; Richard Wagner’in dört operadan oluşan “Nibelungen Yüzüğü” döngüsü.
- Verismo ve sonrası: Giacomo Puccini’nin “La Bohème” (1896), “Tosca” (1900), “Madama Butterfly” (1904) ve tamamlanmadan kalan “Turandot”u.
Temel terimler
- Libretto: Operanın sözlü metni.
- Uvertür: Perde açılmadan önce orkestranın çaldığı giriş müziği.
- Arya: Bir karakterin duygularını dile getirdiği, melodik solo şarkı.
- Resitatif: Konuşmaya yakın, hikâyeyi ilerleten şarkılı anlatım.
- Düet, topluluk ve koro: İki ya da daha fazla sesin birlikte söylediği bölümler.
Ses türleri
Kadın sesleri incelikten kalına doğru soprano, mezzosoprano ve kontralto; erkek sesleri ise tenor, bariton ve bas olarak sınıflanır. Kahraman ve âşık rolleri çoğu zaman soprano ve tenorlara, kötü karakter ya da baba rolleri genellikle bariton ve baslara yazılır.
Türkiye’de opera
Türkiye’de cumhuriyetin ilk yıllarında yazılan ilk Türk operası, Ahmed Adnan Saygun’un 1934’te sahnelenen “Özsoy”udur. Bugün Devlet Opera ve Balesi, Ankara, İstanbul, İzmir, Mersin, Antalya, Samsun ve diğer şehirlerde temsiller veriyor.
İlk kez opera izleyecekler için ipuçları
- Gitmeden önce hikâyenin kısa özetini okuyun.
- Çoğu salonda sahnenin üstünde ya da koltukların arkasında çeviri altyazı bulunur.
- İlk deneyim için melodileri tanıdık gelecek popüler eserler (La Traviata, Carmen, Sihirli Flüt gibi) iyi bir başlangıçtır.
- Alkış genellikle perde aralarında ve ünlü aryaların ardından yapılır.
Operayı anlamak: üst yazılar ve canlı yayınlar
Operaların çoğu İtalyanca, Almanca ya da Fransızca söylendiği için dil, uzun süre yeni izleyicilerin önünde bir engel olarak görüldü. Bu engeli büyük ölçüde ortadan kaldıran yenilik, sahnenin üstünde ya da koltuk arkalarındaki ekranlarda çevirinin gösterildiği "üst yazı" (surtitle) uygulamasıdır. Bu yöntem ilk kez 1983'te Kanada Opera Şirketi'nin Richard Strauss'un "Elektra" temsilinde kullanıldı ve kısa sürede dünyaya yayıldı.
Operayı salonun dışına taşıyan bir diğer gelişme sinema yayınları oldu. New York'taki Metropolitan Operası, Aralık 2006'da Mozart'ın "Sihirli Flüt" operasıyla başlayan "Live in HD" serisiyle temsillerini dünyanın dört bir yanındaki sinemalarda canlı olarak göstermeye başladı. Bugün pek çok opera evi temsillerini sinemada, televizyonda ya da çevrimiçi platformlarda sunuyor; bu da ilk kez opera izleyecekler için düşük maliyetli bir başlangıç imkânı sağlıyor.
Opera ile müzikal arasındaki fark
Opera ve müzikal sahnede şarkılarla anlatılan hikâyeler olsa da birkaç temel noktada ayrılır.
- Müzik ve konuşma: Operada metnin tamamı ya da büyük kısmı şarkı olarak söylenir; müzikallerde ise konuşmalı sahneler ile şarkılar dönüşümlü ilerler.
- Ses tekniği: Opera şarkıcıları geleneksel olarak mikrofonsuz, salonu dolduracak klasik bir ses tekniğiyle söyler; müzikallerde mikrofon kullanımı yaygındır ve pop ile caz etkileri daha belirgindir.
- Orkestra: Operada genellikle büyük bir senfoni orkestrası bulunur; müzikallerde daha küçük topluluklar ve elektronik çalgılar da kullanılır.
Sınırlar her zaman keskin değildir: Bazı eserler iki tür arasında yer alır ve opera evlerinde de sahnelenir. Bu nedenle türü belirleyen tek bir kural yerine, müziğin ve sesin hikâyedeki ağırlığına bakmak daha yol göstericidir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Encyclopaedia Britannica, “Opera” maddesi.
- Grout, D. J. ve Williams, H. W., “A Short History of Opera”, Columbia University Press.
- The Metropolitan Opera, “Opera 101” rehberleri.
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Devlet Opera ve Balesi Genel Müdürlüğü, kurum tarihçesi.
- Canadian Opera Company – Surtitles tarihçesi
- The Metropolitan Opera – Live in HD
Merak edilenler
Operanın metnine ne ad verilir? Operanın sözlü metnine libretto denir; librettoyu yazan kişiye de librettist adı verilir.
Opera türleri nelerdir? Başlıca türler ciddi konulu opera seria, komik opera buffa, büyük sahneli grand opera ve daha hafif olan operettir.
Operadaki ses türleri nelerdir? Kadın sesleri soprano, mezzosoprano ve alto; erkek sesleri tenor, bariton ve bastır.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir