İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Bîmâristanlar: İslam Dünyasında Hastanelerin Doğuşu, Müzikle Tedavi ve Tıp Eğitimi

Bağdat’tan Kahire’ye, Şam’dan Edirne’ye uzanan bîmâristan ve dârüşşifalar; herkese açık tedavi, ayrı koğuşlar, eczane, kütüphane ve tıp eğitimiyle modern hastanenin öncüleri arasında sayılır. Kuruluşları, işleyişleri ve günümüze kalan örnekleri.

Bîmâristanlar: İslam Dünyasında Hastanelerin Doğuşu, Müzikle Tedavi ve Tıp Eğitimi

Orta Çağ İslam dünyasında “bîmâristan” (Farsça “hasta yeri”) adı verilen kurumlar, yalnızca hastaların yatırıldığı yerler değildi. Pek çoğu; ayrı koğuşları, eczanesi, kütüphanesi, hekim kadrosu ve tıp öğrencileriyle bugünkü hastanelerin öncüleri arasında sayılır. Bu kurumlar genellikle vakıflar aracılığıyla finanse edilir ve hastalara zengin-yoksul ayrımı yapılmadan ücretsiz hizmet verirdi.

Bağdat’tan başlayan gelenek

İslam dünyasındaki ilk büyük bîmâristanlar, Abbasiler döneminde, 8. yüzyılın sonu ve 9. yüzyılda Bağdat’ta kuruldu. Ünlü hekim Ebû Bekir er-Râzî’nin (Rhazes) Bağdat’taki bir hastanenin yerini seçerken şehrin farklı noktalarına et parçaları astırıp en geç bozulanın bulunduğu yeri tercih ettiği anlatılır; bu hikâye efsane olabilir, ama hijyene verilen önemi yansıtır. 982’de Büveyhî hükümdarı Adudüddevle tarafından kurulan Adudî Bîmâristanı, onlarca hekimin görev yaptığı büyük bir merkezdi.

Şam ve Kahire

1154’te Nureddin Zengî’nin Şam’da kurdurduğu bîmâristan, hem hastane hem tıp okulu olarak yüzyıllarca hizmet verdi; binası bugün de ayaktadır. 1284’te Memlük Sultanı Kalavun’un Kahire’de kurdurduğu Mansurî Bîmâristanı ise döneminin en büyük hastanelerinden biriydi: Ateşli hastalıklar, göz hastalıkları, cerrahi ve ruh sağlığı için ayrı bölümleri, kadın ve erkek koğuşları, eczanesi ve ders salonları vardı. Vakfiyesi, hastaların din, dil ya da servet ayrımı yapılmaksızın kabul edilmesini öngörüyordu.

Anadolu’nun dârüşşifaları

Selçuklu ve Osmanlı döneminde bu kurumlar “dârüşşifa” ya da “şifahane” adıyla yaygınlaştı. Kayseri’deki Gevher Nesibe Dârüşşifası (1206) ve tıp medresesi, Anadolu’nun en eski hastane-okul yapılarındandır; bugün tıp tarihi müzesi olarak kullanılıyor. Divriği Ulu Camii ile birlikte inşa edilen dârüşşifa (1228) ise UNESCO Dünya Mirası listesindedir.

Müzikle tedavi: Edirne

II. Bayezid’in 1488’de Edirne’de yaptırdığı külliyenin dârüşşifası, ruh hastalarının tedavisinde su sesi, güzel kokular ve müzik kullanılmasıyla tanınır. 17. yüzyıl gezgini Evliya Çelebi, burada hastalar için haftada birkaç kez müzik dinletildiğini ve farklı makamların farklı rahatsızlıklara iyi geldiğinin düşünüldüğünü anlatır. Külliye bugün Sağlık Müzesi olarak ziyaret edilebiliyor.

Tıp eğitimi ve miras

Bîmâristanlar, hekimlerin hastalar başında yetiştiği uygulamalı eğitim merkezleriydi. İbn Sînâ’nın “el-Kânûn fi’t-Tıb” ve Râzî’nin “el-Hâvî” gibi eserleri, buralarda biriken bilgiyle şekillendi ve Latinceye çevrilerek yüzyıllarca Avrupa’da ders kitabı olarak okundu.

Bir bîmâristanın günlük işleyişi

Büyük bîmâristanlar, kendi içinde bölümlere ayrılmış karmaşık kurumlardı. Kaynaklar, özellikle Kahire'deki Mansurî Bîmâristanı gibi büyük örneklerde, işleyişin oldukça düzenli olduğunu gösterir.

  • Koğuşlar: Erkek ve kadın hastalar ayrı bölümlerde yatırılır; ateşli hastalıklar, göz hastalıkları, cerrahi vakalar ve ruh sağlığı sorunları için ayrı alanlar bulunurdu.
  • Eczane (şerbethane): İlaçlar, şuruplar ve merhemler kurumun kendi eczanesinde hazırlanırdı.
  • Muayene: Hekimler hastaları muayene eder, ayakta tedavi edilebilecek olanlara ilaç verip evlerine gönderir, ağır hastaları yatırırdı.
  • Taburcu: Bazı kurumlarda iyileşen yoksul hastalara, hemen çalışmaya dönmek zorunda kalmamaları için giysi ve bir miktar para verildiği anlatılır.

Vakıflar: Ücretsiz sağlık hizmetinin finansmanı

Bîmâristanların hastalardan ücret almadan yüzyıllarca hizmet verebilmesinin ardında vakıf sistemi vardı. Bir hükümdar ya da varlıklı bir hayırsever, hastaneyi kurarken ona dükkân, han, hamam, tarım arazisi gibi gelir getiren mülkler bağışlar; bu mülklerin geliri kalıcı olarak kurumun giderlerine ayrılırdı.

Vakfiye adı verilen kuruluş belgeleri, gelirin nasıl harcanacağını ayrıntılı biçimde belirlerdi: hekimlerin, eczacıların, hasta bakıcıların ve diğer görevlilerin maaşları, ilaç ve yiyecek giderleri, binanın bakımı. Anadolu'daki Selçuklu ve Osmanlı dârüşşifaları da aynı modelle işledi. Bu düzen, sağlık hizmetinin tek bir yöneticinin cömertliğine bağlı kalmadan kuşaklar boyunca sürmesini sağladı ve bugünkü hayır kurumlarının ve vakıf hastanelerinin tarihî öncülerinden biri sayılır.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Bîmâristan” ve “Dârüşşifa” maddeleri.
  2. Tschanz, D. W., “The Islamic Roots of the Modern Hospital”, Saudi Aramco World (2017).
  3. Ragab, A., “The Medieval Islamic Hospital: Medicine, Religion, and Charity”, Cambridge University Press (2015).
  4. UNESCO Dünya Mirası Merkezi, “Great Mosque and Hospital of Divriği”.
  5. Encyclopaedia of Islam (2. baskı) – Bīmāristān
  6. TDV İslâm Ansiklopedisi – Bîmâristan
  7. TDV İslâm Ansiklopedisi – Vakıf
Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir