Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γνώση που φωτίζει τον κόσμο

Al-Mu‘tasim: Ο Αβασίδης Χαλίφας που χτίσε Τουρκικό στρατό και ίδρυσε τη Σαμαρά

Ο Al-Mu‘tasim bi’llah, γιος του Harun al-Rashid, ηγήθηκε ως Αβασίδης χαλίφας από το 833 έως το 842. Χτίσε ισχυρό στρατό από τουρκικούς στρατιώτες που ήρθαν από την Κεντρική Ασία και ίδρυσε τη νέα πρωτεύουσα Σαμαρά. Είναι γνωστός και για την εκστρατεία του κατά της Αμορίου το 838.

Al-Mu‘tasim: Ο Αβασίδης Χαλίφας που χτίσε Τουρκικό στρατό και ίδρυσε τη Σαμαρά
Φωτογραφία: Waso99 / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)

Ο Al-Mu‘tasim ήταν γιος του Harun al-Rashid και αδελφός του χαλίφα al-Ma’mun, υπό τον οποίο διοίκησε τη Συρία και την Αίγυπτο. Όταν ο αδελφός του πέθανε κοντά στη Ταρσός κατά τη διάρκεια βυζαντινής εκστρατείας το 833, έγινε χαλίφας.

Ένας στρατός τουρκικών στρατιωτών

Ακόμα και πριν γίνει χαλίφας, ο al-Mu‘tasim είχε σχηματίσει φρουρά από τουρκικούς στρατιώτες (ghulams) που αγοράστηκαν ή φέρθηκαν από την Κεντρική Ασία. Ως χαλίφας έκανε αυτή τη μονάδα πυρήνα του στρατού, σημαντικό στάδιο στην στρατιωτική και πολιτική άνοδο των Τούρκων στον ισλαμικό κόσμο.

Σαμαρά

Μετά από συγκρούσεις μεταξύ των τουρκικών στρατιωτών και του λαού της Βαγδάτης, ο al-Mu‘tasim ίδρυσε νέα πρωτεύουσα στον Τίγρη το 836: Σαμαρά. Η πόλη ήταν το αβασίδικο κέντρο για περίπου μισό αιώνα. Τα ερείπιά της και ο ελικοειδής μιναρέτ βρίσκονται πλέον στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

Εκστρατείες

Μέσω του στρατηγού του Afshin, κατέστρεψε την αιώνια επανάσταση του Babak στην Αζερμπαϊτζάν το 837. Ως απάντηση στην επίθεση του βυζαντινού αυτοκράτορα Θεόφιλου επί τη Ζαπέτρα (Sozopetra), ξεκίνησε μεγάλη εκστρατεία στην Ανατολία το 838 και κατέλαβε την Αμόριον, σημαντική βυζαντινή πόλη κοντά στην σημερινή Εμιρντάκ στην Αφιονκαραχισάρ.

Θάνατος

Ο Al-Mu‘tasim πέθανε στη Σαμαρά το 842 και διεκδικήθηκε από τον γιο του al-Wathiq. Ο σε μεγάλο βαθμό τουρκικός στρατός που δημιούργησε γίνεται αργότερα αποφασιστική δύναμη στην ανάδειξη και την κατάρρευση χαλιφών.

Πολιτικό πλαίσιο: το αβασίδικο χαλιφάτο και οι τουρκικοί ghulams

Το χαλιφάτο του Mu‘tasim συμπέπτωκε με περίοδο στην οποία το αβασίδικο κράτος διέπρασσε δομική μετασχηματισμό. Το αβασίδικο κράτος απομακρυνόταν από την πρώτη του στρατιωτική δομή βασισμένη σε αραβικούς και ιρανικούς στρατιώτες στο Χορασάν και προσπαθούσε να ξαναορίσει τη σχέση μεταξύ χαλίφα και στρατού. Ο εμφύλιος πόλεμος μεταξύ των γιών του Harun al-Rashid, al-Amin και al-Ma’mun, είχε σαλεύσει τις στρατιωτικές πολιτικές ισορροπίες και αυξήσει την ανάγκη για πιστές μονάδες στις οποίες οι χαλίφες μπορούσαν να εμπιστευτούν. Σε αυτό το πλαίσιο, στρατιώτες τουρκικής καταγωγής που φέρθηκαν από την Κεντρική Ασία λήφθηκαν στην στρατιωτική υπηρεσία μέσα σε σύστημα που λέγεται ghulam ή mamluk.

Αυτοί οι στρατιώτες δένονταν στον χαλίφα με προσωπική πιστότητα και είχαν αδύναμες σχέσεις με την τοπική αριστοκρατία. Ήταν επομένως αξιόπιστη πηγή εξουσίας για τους χαλίφες. Ο Mu‘tasim είχε ξεκινήσει τη διαμόρφωση τέτοιας μονάδας ακόμη στο χρόνο του αδερφού του Ma’mun. Αφού έγινε χαλίφας, επεκτείνει αυτή την πρακτική συστηματικά. Ωστόσο, αυτή η εξέλιξη δεν ήταν μονόπλευρη ιστορία επιτυχίας· η αύξηση του αριθμού των τουρκικών στρατιωτών ένιωσε την ένταση μεταξύ των κατοίκων της Βαγδάτης και των στρατιωτών. Οι αστικοί παρενέβαλαν για τη συμπεριφορά στρατιωτών ξένης καταγωγής. Οι πηγές περιγράφουν αυτές τις παραπομπές να μετατρέπονται μερικές φορές σε συγκρούσεις.

Η ίδρυση της Σαμαράς και η αρχιτεκτονική της κληρονομιά

Για να μειώσει αυτές τις τάσεις, ο Mu‘tasim αποφάσισε το 836 να ιδρύσει νέα πρωτεύουσα στα όχθη του Τίγρη. Η Σαμαρά στοχεύει να χωρίσει τον στρατό από τη Βαγδάτη, όπου ο πληθυσμός ήταν πυκνός, και να δημιουργήσει ασφαλέστερο χώρο διαβίωσης τόσο για τους στρατιώτες όσο και για τον χαλίφα. Η πόλη σχεδιάστηκε ως προγραμματισμένη οικισμός με πλατείες λεωφόρους, ανάκτορα και στρατώνες. Ο ανάκτορας του χαλίφα και οι περιοχές που αφαιρέθηκαν για τις στρατιωτικές μονάδες αντανακλούν τη λογική της ίδρυσης της πόλης. Τεχνίτες και αρχιτέκτονες από διάφορες περιοχές εργάστηκαν στην κατασκευή.

Η Σαμαρά παρέμεινε πολιτικό κέντρο του αβασίδικου κράτους για περίπου πενήντα χρόνια· τότε οι χαλίφες επέστρεψαν στη Βαγδάτη. Το πιο γνωστό διασωζόμενο κτίριο της πόλης είναι το Μεγάλο Τζαμί με το ελικοειδές μιναρέτ του, χτισμένο στο χρόνο του al-Mutawakkil. Ο αρχαιολογικός χώρος της Σαμαράς βρίσκεται στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO και παρέχει σημαντικές πληροφορίες για την πρώιμη ισλαμική παλατιακή αρχιτεκτονική και αστικό σχεδιασμό. Το στυλ διακόσμησης με στιππικά που εντοπίζεται στην πόλη θεωρείται πρωτότυπο στυλ που επηρέασε και την posteriore ισλαμική τέχνη. Σε αυτή την άποψη, η απόφαση του Mu‘tasim είχε διαρκείς συνέπειες όχι μόνο πολιτικά αλλά και για την ιστορία της τέχνης.

Η εκστρατεία της Αμορίου και ιστορική αξιολόγηση

Το πιο γνωστό στρατιωτικό επιτυχημα του Mu‘tasim είναι η εκστρατεία της Αμορίου το 838. Μετά την επίθεση του βυζαντινού αυτοκράτορα Θεόφιλου στα αβασίδικα σύνορα και την καταστροφή της Ζιμπάτρας, ο Mu‘tasim εισήλθε στην Ανατολία με μεγάλο στρατό. Αυτή η εκστρατεία θεωρείται λειτουργία μεγάλης κλίμακας που επιδεικνύει τη δύναμη της αβασίδικής στρατιωτικής οργάνωσης της εποχής. Οι στρατοί προέκυψαν από διαφορετικές κατευθύνσεις και η Αμόριον, μια από τις σημαντικότερες πόλεις του Βυζαντίου, ο 둘러κύκλωσε. Η πόλη πέφτει μετά από σύντομη πολιορκία. Αυτό το γεγονός καταλαμβάνει μεγάλο χώρο τόσο στις αβασίδικες όσο και στις βυζαντινές πηγές και έχει γίνει ένα από τα σύμβολα του συνόρου αγώνα μεταξύ των δύο κρατών.

Η κληρονομιά του Mu‘tasim είναι θέμα διαφωνούμενων αξιολογήσεων μεταξύ των ιστορικών. Από την μια πλευρά, αυξήσε τη στρατιωτική δύναμη του κράτους αναδιοργανώνοντας τον στρατό, διέπραξε ισχυρή διοίκηση και καταστέλλει σημαντικά εσωτερικά προβλήματα όπως η επανάσταση του Babak. Από την άλλη, η εξάρτηση από τους τουρκικούς στρατιώτες οδήγησε, στη περίοδό μετά τον, τους χαλίφες να πέφτουν υπό την επιρροή αυτών των αρχηγών. Η περίοδος της Σαμαράς διαβάζεται και ως διαδικασία στην οποία η πολιτική εξουσία των χαλιφών εξασθενεί σταδιακά. Ο Mu‘tasim πρέπει επομένως να αξιολογηθεί τόσο ως ισχυρός άρχοντας όσο και ως φιγούρα που βρίσκεται στην αρχή μακροχρόνιων προβλημάτων. Αυτές οι κρίσεις μπορεί να αλλάξουν με την πάροδο του χρόνου καθώς οι πηγές αναδιαβάζονται.

Το χαρακτήρας του Mu‘tasim και η προσέγγισή του στην εξουσία

Οι πηγές περιγράφουν τον Mu‘tasim ως άρχοντα με ισχυρή φύση, ενδιαφερόμενο για στρατιωτικά θέματα και που εκτιμά την πρακτική δεξιότητα περισσότερο από την εκπαίδευση. Σε αντίθεση με την ταυτότητα του αδερφού του Ma’mun ως προστάτη της επιστήμης και της φιλοσοφίας, ο στρατός και η ασφάλεια του κράτους ήταν στο προσκήνιο στη δικαστική ζωή του Mu‘tasim. Παρ' όλα αυτά, η ερuditική και λογοτεχνική δραστηριότητα συνέχισε στο χρόνο του· ερuditές, ποιητές και μεταφραστές συνέχισαν να εργάζονται στη Βαγδάτη και στη Σαμαρά. Η επιρροή του κινήματος μετάφρασης που ξεκίνησε υπό τον Ma’mun νιώθονταν ακόμα και αυτά τα χρόνια.

Στην προσέγγισή του στην εξουσία, ο Mu‘tasim προσπάθησε να ενισχύσει την κεντρική εξουσία. Τους επαρχιακούς κυβερνήτες τους κράτησε υπό στενή επίβλεψη, ζήτησε να διασφαλίσει τάξη στην εισφορή φόρων και πήρε σκληρή στάση κατά των επαναστάσεων. Αν και αυτές οι πολιτικές φαινόταν να σταθεροποιούσαν το κράτος βραχυπρόθεσμα, μακροπρόθεσμα αυξήσαν το πολιτικό βάρος του στρατού. Οι ιστορικοί προτείνουν να ληφθούν υπόψη οι προσωπικές ικανότητες του Mu‘tasim και οι συνθήκες της περιόδου μαζί όταν τον αξιολογούν.

Η εποχή του Mu‘tasim και η θέση της στην αβασίδική ιστορία

Η εποχή του Mu‘tasim διαβάζεται ως μεταβατική φάση στην αβασίδική ιστορία. Από την μια πλευρά το κράτος ήταν στρατιωτικά ισχυρό, όπως δείχνουν η εκστρατεία της Αμορίου και η κατάστρεψη των επαναστάσεων. Από την άλλη, ο έλεγχος των χαλιφών πάνω στον στρατό εξασθένει σταδιακά λόγω της αυξανόμενης επιρροής των τουρκικών αρχηγών. Τα χρόνια στη Σαμαρά θεωρούνται αρχή διαδικασίας στην οποία το πολιτικό βάρος του χαλιφάτου εξασθένει ενώ οι περιφερειακές δυναστείες κερδίζουν δύναμη. Ο Mu‘tasim είναι επομένως, για όσους θέλουν να κατανοήσουν την αβασίδική ιστορία, τόσο ισχυρός άρχοντας όσο και ένας από τους ορίζοντες φιγούρες της δομικής αλλαγής.

Πηγές και επιπλέον ανάγνωση

  1. Al-Tabari, History of the Prophets and Kings.
  2. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Mu‘tasım-Billâh”.
  3. UNESCO World Heritage, “Samarra Archaeological City”.
  4. al-Tabari – Tarikh al-rusul wa’l-muluk
  5. Türkiye Diyanet Foundation Encyclopaedia of Islam – “Mu‘tasım-Billâh” entry
  6. UNESCO World Heritage – “Samarra Archaeological City”
  7. al-Tabari – Tarikh al-rusul wa’l-muluk
  8. Türkiye Diyanet Foundation Encyclopaedia of Islam – “Mu‘tasım-Billâh” entry
Κοινοποίηση
Ακολουθήστε το YulaHubΜάθετε πρώτοι τις σημαντικότερες ειδήσεις της ημέρας.
RSS

Αφήστε ένα σχόλιο

Η διεύθυνση email σας δεν θα δημοσιευθεί. Τα απαιτούμενα πεδία επισημαίνονται με *