Türk müziği denince akla gelen pek çok çalgı arasında ikisi ayrı bir yere sahiptir: Halk müziğinin vazgeçilmezi bağlama ve klasik Türk müziği ile tasavvuf musikisinin ruhu sayılan ney. Biri telli, diğeri üflemeli; biri köy odalarından konser salonlarına, diğeri tekkelerden dünya sahnelerine uzanan bir yolculuğun temsilcisidir.
Bağlama: Anadolu'nun sesi
Bağlama, uzun saplı, perdeli ve telli bir çalgıdır. Kökleri Orta Asya'daki kopuz geleneğine dayanır. Gövdesi genellikle dut, ardıç ya da ceviz gibi ağaçlardan oyularak ya da dilimlerle yapılır; sapındaki perdeler, Batı müziğindeki yarım seslerden daha küçük aralıkları çalmaya imkân verir.
Bağlama ailesi geniştir: Boyutuna ve akort düzenine göre cura, tambura, divan sazı gibi farklı adlar alır. Mızrapla ya da Anadolu'nun bazı yörelerinde yaygın olan "şelpe" tekniğiyle, yani parmaklarla doğrudan tellere vurarak çalınır.
Karacaoğlan, Pir Sultan Abdal ve Âşık Veysel gibi ozanların dizeleri, kuşaktan kuşağa bağlama eşliğinde aktarılmıştır. Âşıklık geleneğinde bağlama, yalnızca bir çalgı değil, sözün ve hikâyenin taşıyıcısıdır.
Ney: Nefesin sesi
Ney, kamıştan yapılan, önünde altı, arkasında bir delik bulunan üflemeli bir çalgıdır. Tarihi, Mezopotamya ve Mısır'a kadar uzanan en eski çalgılardan biri olarak kabul edilir. Ağız kısmına genellikle boynuz ya da benzeri malzemeden yapılmış "başpare" takılır.
Neyin sesi, nefesin doğrudan çalgının kenarına üflenmesiyle oluşur; bu yüzden çalması oldukça zordur ve uzun bir emek ister. Mevlevî geleneğinde ney özel bir anlam taşır: Mevlânâ'nın Mesnevî'si, sazlıktan koparılan ve ayrılığın acısını anlatan neyin hikâyesiyle başlar. Ney burada, aslına dönmeyi özleyen insan ruhunun simgesidir.
Ney, klasik Türk müziği topluluklarında da önemli bir yer tutar. Farklı boylardaki neyler, farklı ses perdelerini çalmaya uygun olacak şekilde yapılır.
İki çalgı, ortak bir miras
Bağlama ve ney, bugün yalnızca geleneksel müzikte değil, caz, rock, film müziği ve dünya müziği projelerinde de kendine yer buluyor. Yurt dışındaki konservatuvarlarda ve atölyelerde bu çalgıları öğrenmek isteyenlerin sayısı her geçen yıl artıyor.
Bu iki çalgıyı dinlemenin en güzel yolu, belki de onları aynı akşam, aynı sahnede duymaktır: Bağlamanın toprağa yakın sıcaklığı ile neyin göğe uzanan nefesi, Anadolu müziğinin iki farklı ama birbirini tamamlayan yüzünü anlatır.
Bağlama ailesi: cura'dan divan sazına
“Bağlama” tek bir çalgının değil, bütün bir ailenin adıdır. Bu aile, gövde ve sap uzunluğuna göre farklı boylardan oluşur:
- Cura: Ailenin en küçüğüdür; ince ve parlak bir sesi vardır.
- Bağlama (tambura): Halk arasında “saz” denince en çok akla gelen orta boydur.
- Divan sazı: Uzun sapı ve büyük gövdesiyle derin, dolgun bir ses verir.
Bağlamanın sapındaki perdeler, Batı müziğinin yarım seslerinden daha küçük aralıkları da çalmayı mümkün kılar; Anadolu ezgilerinin kendine özgü rengi buradan gelir. Çalgı tezeneyle çalınabildiği gibi, bazı yörelerde parmaklarla tellere vurularak çalınan “şelpe” tekniği de kullanılır.
Ney nasıl yapılır?
Ney, kamış bitkisinin dokuz boğumlu bir parçasından yapılır. Önünde altı, arkasında bir olmak üzere yedi deliği vardır. Üflenen uca, çoğunlukla boynuzdan yapılan ve “başpare” denilen bir başlık takılır. Neyin tek bir boyu yoktur; farklı uzunluklardaki neyler farklı ses yüksekliklerine (ahenklere) karşılık gelir.
Ney, Mevlevi ayininin temel çalgısıdır. Mevlevi Sema Töreni, 2008'de UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi'ne yazılmıştır.
Ustalarla tanışmak: nereden dinlemeye başlamalı?
Bir çalgıyı tanımanın en iyi yolu, onu en iyi çalanları dinlemektir. Bağlamada âşıklık geleneğinin büyük isimleri iyi bir başlangıç noktasıdır: Âşık Veysel'in sade ve derin yorumları, Âşık Mahzuni Şerif'in şiirleri ve "bozlak" türünün ustası Neşet Ertaş'ın kayıtları, bağlamanın hem söz hem de ezgi taşıyan gücünü gösterir.
Ney için ise Mevlevi ayinlerinin kayıtları ve taksimler iyi bir kapıdır. Şair ve neyzen Neyzen Tevfik (1879–1953), hem nüktedan şiirleri hem de ney çalışıyla Türk kültüründe ayrı bir yere sahiptir. Dinlerken, neyin aynı ezgide nefese göre nasıl renk değiştirdiğine kulak vermek, çalgının inceliğini fark etmeyi kolaylaştırır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras – Mevlevi Sema Ceremony (2008)
- TDV İslâm Ansiklopedisi – “Ney” maddesi
- UNESCO – "Âşıklık (minstrelsy) tradition" (2009)
- TDV İslâm Ansiklopedisi – "Neyzen Tevfik" maddesi
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir