Chúng ta dành phần lớn thời gian trong ngày ở chế độ “tự động”: vừa ăn vừa nhìn điện thoại, vừa đi bộ vừa nghĩ về công việc ngày mai, hoặc chuẩn bị câu trả lời trong khi người khác vẫn đang nói. Chánh niệm nghĩa là chủ động đưa sự chú ý trở về với khoảnh khắc hiện tại — hơi thở, cảm giác trong cơ thể, âm thanh, suy nghĩ — và nhận biết chúng mà không phán xét.
Nguồn gốc
Thực hành chánh niệm bắt nguồn từ các truyền thống thiền định của Phật giáo, và các phương pháp chú tâm và quán chiếu tương tự cũng tồn tại trong các truyền thống tâm linh khác. Hình thức thế tục hiện đại của nó được phổ biến thông qua chương trình Giảm căng thẳng dựa trên Chánh niệm (MBSR) kéo dài tám tuần do Jon Kabat-Zinn phát triển tại Đại học Massachusetts vào năm 1979. Tiếp theo đó là Liệu pháp Nhận thức dựa trên Chánh niệm (MBCT), được phát triển để ngăn ngừa trầm cảm tái phát; các hướng dẫn y tế quốc gia của Vương quốc Anh khuyến nghị MBCT cho một số bệnh nhân nhất định.
Khoa học nói gì?
Một phân tích tổng hợp từ 47 thử nghiệm được công bố trên tạp chí JAMA Internal Medicine năm 2014 cho thấy các chương trình thiền mang lại lợi ích vừa phải đối với chứng lo âu, các triệu chứng trầm cảm và đau nhức. Những tác động này không phải là phép màu, nhưng chúng có tính nhất quán. Các nhà nghiên cứu cũng cảnh báo không nên trình bày chánh niệm như một phương thuốc chữa bách bệnh: hiệu quả thay đổi tùy theo từng người và đòi hỏi phải thực hành thường xuyên.
Bốn bài thực hành để bắt đầu
- Nhận biết hơi thở (5–10 phút): Ngồi thoải mái và đặt sự chú ý vào hơi thở đi vào và đi ra qua mũi. Khi tâm trí bạn đi lang thang — và chắc chắn nó sẽ như vậy — hãy nhận ra điều đó và nhẹ nhàng quay trở lại với hơi thở. Việc “quay trở lại” đó chính là bài tập thực sự.
- Quét cơ thể (Body scan): Nằm xuống, di chuyển sự chú ý qua từng bộ phận của cơ thể lần lượt từ ngón chân lên đến đỉnh đầu, nhận biết sự căng thẳng mà không cố gắng thay đổi nó.
- Đi bộ chánh niệm: Trong một chuyến đi bộ ngắn, hãy quan sát bàn chân chạm đất, nhịp điệu của các bước chân và những âm thanh xung quanh bạn.
- Ăn uống chánh niệm: Ăn vài miếng đầu tiên của một bữa ăn trong ngày mà không dùng thiết bị điện tử, chú tâm vào hương vị, mùi thơm và kết cấu của thực phẩm.
Những điều cần lưu ý
- Chánh niệm không thay thế cho việc điều trị y tế hoặc tâm lý; nếu bạn đang bị trầm cảm hoặc lo âu nghiêm trọng, hãy tìm đến chuyên gia.
- Đối với một số người có tiền sử bị sang chấn, các bài thiền dài có thể khơi gợi những cảm xúc khó khăn. Nếu điều đó xảy ra, hãy rút ngắn thời gian thực hành hoặc tiếp tục dưới sự hướng dẫn của một giáo viên có kinh nghiệm.
- Mục tiêu không phải là làm trống rỗng tâm trí mà là nhận biết những gì đang hiện diện; cảm giác “mình đã thất bại” cũng chỉ là một suy nghĩ khác cần được quan sát.
MBSR và MBCT: các chương trình chánh niệm có cấu trúc
Hai chương trình này đóng vai trò quyết định trong việc đưa chánh niệm vào nghiên cứu khoa học. Chúng được vận hành trong một khoảng thời gian cố định với các buổi nhóm hàng tuần và thực hành hàng ngày tại nhà:
- MBSR (Mindfulness-Based Stress Reduction - Giảm căng thẳng dựa trên Chánh niệm): Được phát triển bởi Jon Kabat-Zinn năm 1979 tại Trường Y Đại học Massachusetts; đây là một chương trình kéo dài tám tuần.
- MBCT (Mindfulness-Based Cognitive Therapy - Liệu pháp Nhận thức dựa trên Chánh niệm): Zindel Segal, Mark Williams và John Teasdale đã phát triển chương trình này bằng cách kết hợp MBSR với liệu pháp nhận thức để ngăn ngừa trầm cảm tái phát.
NICE, cơ quan hướng dẫn y tế của Anh, khuyến nghị MBCT theo nhóm là một trong những lựa chọn cho người trưởng thành có tiền sử trầm cảm tái phát hiện đang trong tình trạng ổn định. Trung tâm Quốc gia về Sức khỏe Bổ trợ và Tích hợp (NCCIH) của Hoa Kỳ lưu ý rằng thiền nhìn chung là an toàn, nhưng nó có thể làm tăng sự lo âu ở một số người.
Đưa chánh niệm vào cuộc sống hàng ngày: thực hành chính thức và không chính thức
Chánh niệm có thể được thực hành theo hai cách. Thực hành chính thức là ngồi vào một thời điểm cố định trong ngày và tập trung vào hơi thở hoặc quét cơ thể. Thực hành không chính thức là hướng sự chú ý vào những cảm giác của khoảnh khắc hiện tại khi đang rửa bát, đi bộ hoặc uống trà.
Khi mới bắt đầu, các buổi tập ngắn và đều đặn từ 5–10 phút mỗi ngày sẽ bền vững hơn là những buổi tập dài nhưng không thường xuyên. Nếu bạn đang bị trầm cảm nặng, căng thẳng sau sang chấn hoặc vấn đề sức khỏe tâm thần khác, bạn nên bắt đầu các bài thực hành này cùng với một chuyên gia; chánh niệm không thay thế cho việc điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Chánh niệm có phải là một tôn giáo không?
Không. Mặc dù có nguồn gốc từ các truyền thống tôn giáo, nhưng các chương trình được sử dụng ngày nay trong bệnh viện, trường học và nơi làm việc được thiết kế như một hình thức huấn luyện sự chú ý thế tục và không yêu cầu bất kỳ niềm tin cụ thể nào.
Nguồn và đọc thêm
- Madhav Goyal et al., “Meditation Programs for Psychological Stress and Well-being”, JAMA Internal Medicine 174 (2014).
- Jon Kabat-Zinn, Full Catastrophe Living (1990).
- NICE (UK), hướng dẫn về trầm cảm ở người trưởng thành.
- NCCIH – Meditation and Mindfulness: What You Need To Know
- NICE NG222 – Depression in adults: treatment and management (2022)
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *