Trong phần lớn lịch sử loài người, tuổi thọ trung bình rất ngắn. Ngày nay, theo dữ liệu của Tổ chức Y tế Thế giới, tuổi thọ trung bình toàn cầu khi sinh đang tiệm cận mức giữa của độ tuổi 70 và vượt quá 80 ở nhiều quốc gia. Các nhà khoa học hiện đang nghiên cứu các cách không chỉ để sống lâu hơn mà còn để duy trì sức khỏe trong thời gian dài hơn.
Trong những năm gần đây, chủ đề trường thọ đã làm đầy các trang mạng xã hội bằng các chất bổ sung đắt tiền, chế độ ăn uống khác thường và những lời hứa “đảo ngược lão hóa”. Trong bài viết này, chúng tôi gạt bỏ những tuyên bố phóng đại và tập trung vào những thói quen có bằng chứng khoa học mạnh mẽ nhất. Thông tin này dành cho mục đích chung; hãy tham khảo ý kiến bác sĩ về các quyết định sức khỏe cá nhân của bạn.
Yếu tố nào quyết định tuổi thọ?
Các nghiên cứu về sinh đôi và các nghiên cứu dân số lớn cho thấy chỉ một phần nhỏ tuổi thọ được giải thích bởi gen, trong khi phần lớn liên quan đến lối sống và điều kiện môi trường. Điều này có nghĩa là thói quen của chúng ta có tác động đáng kể đến quá trình lão hóa lành mạnh.
Sáu thói quen có bằng chứng mạnh mẽ nhất
- Hoạt động thể chất thường xuyên: Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo người lớn nên thực hiện 150 – 300 phút hoạt động hiếu khí cường độ vừa phải hoặc 75 – 150 phút cường độ mạnh mỗi tuần, cộng với các bài tập tăng cường cơ bắp ít nhất hai ngày. Vận động thường xuyên làm giảm nguy cơ mắc bệnh tim, tiểu đường loại 2, một số bệnh ung thư và trầm cảm.
- Không hút thuốc: Hút thuốc là một trong những nguyên nhân lớn nhất gây tử vong sớm có thể phòng ngừa được. Việc bỏ thuốc mang lại lợi ích sức khỏe ở bất kỳ độ tuổi nào.
- Chế độ ăn uống cân bằng: Chế độ ăn kiểu Địa Trung Hải, giàu rau, trái cây, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt và dầu ô liu, là mô hình chế độ ăn uống được nghiên cứu nhiều nhất và có liên quan chặt chẽ đến sức khỏe tim mạch. Ngược lại, thịt chế biến sẵn cùng lượng muối và đường dư thừa làm tăng nguy cơ bệnh tật.
- Ngủ đủ giấc và đều đặn: Đối với hầu hết người trưởng thành, khuyến nghị là ngủ 7 – 9 tiếng mỗi đêm. Việc thiếu ngủ kéo dài có liên quan đến bệnh tim mạch và các vấn đề về chuyển hóa.
- Hạn chế rượu bia: Nghiên cứu hiện tại nhấn mạnh rằng không có giới hạn dưới nào là “an toàn” đối với việc tiêu thụ rượu và việc giảm lượng rượu uống vào sẽ mang lại lợi ích cho sức khỏe.
- Theo dõi huyết áp, đường huyết và cholesterol: Các tình trạng như huyết áp cao và tiểu đường có thể không có triệu chứng trong một thời gian dài. Việc kiểm tra sức khỏe định kỳ và, nếu cần thiết, điều trị sẽ làm giảm đáng kể nguy cơ đau tim và đột quỵ.
Một yếu tố thường bị bỏ qua: kết nối xã hội
Các mối quan hệ xã hội khăng khít là một trong những thành phần ít được bàn luận nhất nhưng lại quan trọng nhất của quá trình lão hóa lành mạnh. Một phân tích lớn được công bố vào năm 2010, bao gồm hàng trăm nghìn người, cho thấy những người có mối quan hệ xã hội gắn kết có khả năng sống sót cao hơn rõ rệt. Tổ chức Y tế Thế giới cũng xác định sự cô đơn và cô lập xã hội là một vấn đề sức khỏe công cộng đáng kể. Tình bạn, mối quan hệ gia đình, công việc tình nguyện và các hoạt động cộng đồng rất có giá trị về mặt này.
Tác động của các mối quan hệ xã hội đối với sức khỏe được cho là hoạt động thông qua việc giảm căng thẳng, khuyến khích các hành vi lành mạnh và hỗ trợ trong thời điểm khó khăn. Do nguy cơ cô đơn tăng lên trong các giai đoạn như nghỉ hưu, chuyển nhà hoặc mất đi người thân, việc chủ động duy trì các mối quan hệ vào những thời điểm này là đặc biệt quan trọng.
Sức mạnh cơ bắp và sự thăng bằng
Khối lượng cơ tự nhiên suy giảm theo tuổi tác. Tập luyện sức mạnh giúp duy trì cả sức mạnh cơ bắp lẫn mật độ xương và làm giảm nguy cơ té ngã ở người cao tuổi. Các biện pháp đơn giản như tốc độ đi bộ và lực bóp tay nằm trong số những chỉ số quan trọng về sức khỏe tổng thể trong nghiên cứu.
Những tuyên bố phóng đại: thực phẩm bổ sung và những lời hứa “chống lão hóa”
Có rất nhiều thực phẩm bổ sung trên thị trường được quảng cáo là làm chậm quá trình lão hóa. Nhưng đối với hầu hết các sản phẩm này, bằng chứng chỉ giới hạn ở các nghiên cứu trên động vật và trong phòng thí nghiệm; chúng chưa được chứng minh là kéo dài tuổi thọ ở người. Một số loại thuốc đang được nghiên cứu trong các thử nghiệm lâm sàng về tác dụng có thể có đối với sự lão hóa, nhưng các thử nghiệm này vẫn chưa kết thúc, và việc sử dụng những loại thuốc này mà không có sự giới thiệu của bác sĩ là rất rủi ro. Việc hạn chế calo cũng cho thấy kết quả đầy hứa hẹn ở động vật, nhưng tác dụng lâu dài của nó ở con người vẫn chưa rõ ràng.
Nếu một sản phẩm tuyên bố “ngừng lão hóa” hoặc “trẻ hóa tuổi tác”, cần phải thận trọng. Vì các chất bổ sung có thể tương tác với thuốc, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
Bắt đầu với những bước nhỏ
Cố gắng thay đổi mọi thói quen cùng một lúc thường không bền vững. Những bước nhỏ, bền vững như đi bộ nhiều hơn một chút mỗi ngày, thêm các bài tập sức mạnh đơn giản hai lần một tuần, điều chỉnh giờ đi ngủ đều đặn hoặc gặp gỡ một người bạn thường xuyên có thể tạo ra sự khác biệt lớn về lâu dài.
Bài viết này chỉ mang tính chất thông tin chung và không phải là lời khuyên y tế; nó không thay thế cho việc thăm khám của bác sĩ.
Các câu hỏi thường gặp
Bí quyết sống thọ có phải do di truyền không?
Gen đóng một vai trò, nhưng nghiên cứu cho thấy phần lớn tuổi thọ liên quan đến lối sống và các yếu tố môi trường.
Tôi nên đi bao nhiêu bước mỗi ngày?
Không có một con số kỳ diệu duy nhất nào cả. Nghiên cứu cho thấy đối với những người ít vận động, việc tăng thêm số bước đi bộ mỗi ngày đều mang lại lợi ích. Hướng dẫn hoạt động hàng tuần của WHO là một mục tiêu tốt.
Các chất bổ sung chống lão hóa có hiệu quả không?
Hầu hết các chất bổ sung chưa được chứng minh là có thể kéo dài tuổi thọ ở người. Bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng chúng.
Có độ tuổi nào mà bắt đầu là quá muộn không?
Không bao giờ là quá muộn. Bỏ hút thuốc, vận động nhiều hơn và cải thiện chế độ ăn uống mang lại những lợi ích đáng kể ngay cả ở tuổi cao.
Nguồn và đọc thêm
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Tờ thông tin “Hoạt động thể chất” và hướng dẫn hoạt động thể chất năm 2020 (who.int)
- Holt-Lunstad J., Smith T. B., Layton J. B., “Social Relationships and Mortality Risk: A Meta-analytic Review”, PLoS Medicine, 2010
- Viện Lão hóa Quốc gia Hoa Kỳ (NIA), hướng dẫn lão hóa lành mạnh (nia.nih.gov)
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Báo cáo của Ủy ban về Kết nối Xã hội, 2025 (who.int)
Để lại bình luận
Địa chỉ email của bạn sẽ không được công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *