711’de Tarık bin Ziyad’ın Cebelitarık Boğazı’nı geçmesiyle başlayan Endülüs dönemi, 1492’de Gırnata’nın teslimine kadar yaklaşık sekiz yüzyıl sürdü. Bu uzun dönemde İber Yarımadası, Müslüman, Hristiyan ve Yahudi toplulukların birlikte yaşadığı, bilim, felsefe ve sanatın geliştiği bir merkez hâline geldi. Dönemin en somut mirası ise bugün İspanya’nın en çok ziyaret edilen yerleri arasında bulunan mimari eserlerdir.
Kurtuba Ulu Camii: Kemerlerden bir orman
Emevî hanedanından kaçarak Endülüs’e gelen I. Abdurrahman, 785’te Kurtuba’da büyük camiyi inşa ettirmeye başladı. Sonraki iki yüzyılda cami, şehrin büyümesine paralel olarak birkaç kez genişletildi. Yapının en çarpıcı özelliği, yüzlerce sütunun taşıdığı iki katlı kemerlerdir. Alt sıradaki at nalı kemerlerin üzerine ikinci bir kemer sırası eklenerek tavan yükseltilmiş; kemerlerde beyaz taş ve kırmızı tuğlanın dönüşümlü kullanımı, iç mekâna ritmik ve neredeyse sonsuzmuş gibi görünen bir derinlik kazandırmıştır.
II. Hakem döneminde (10. yüzyıl) eklenen mihrap bölümü, Bizans ustalarıyla birlikte yapılan altın mozaikleri ve kaburgalı kubbeleriyle İslam sanatının başyapıtlarından sayılır. 1236’da Kurtuba’nın Kastilya Krallığı’na geçmesinden sonra yapı katedrale dönüştürüldü ve 16. yüzyılda ortasına bir Rönesans katedral bölümü eklendi. Yapı bugün “Cami-Katedral” olarak anılır.
Medînetüzzehrâ: Kayıp saray şehri
Endülüs Emevîlerinden III. Abdurrahman, 929’da kendini halife ilan ettikten sonra Kurtuba yakınlarında bir saray şehri kurdurdu. Teraslar hâlinde inşa edilen Medînetüzzehrâ, kabul salonları, bahçeleri ve su sistemleriyle hilafetin gücünü göstermek için tasarlandı. Ancak 11. yüzyılın başındaki iç savaşlarda yağmalanıp terk edildi. Yüzyıl sonra başlayan kazılar şehrin bir kısmını gün yüzüne çıkardı; alan 2018’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
Elhamra: Gırnata’nın kızıl kalesi
Hristiyan krallıkların ilerlemesiyle Endülüs küçülürken, güneydeki Gırnata Emirliği Nasrîler yönetiminde son bir altın çağ yaşadı. Hanedanın kurucusu I. Muhammed 1238’de Sabika tepesindeki eski kaleyi saray kompleksine dönüştürmeye başladı. Adını duvarlarının kızılımsı renginden alan Elhamra (“kırmızı”), özellikle 14. yüzyılda I. Yusuf ve V. Muhammed dönemlerinde bugünkü görünümüne kavuştu.
Elhamra’nın dışı sade bir kale görünümündeyken içi son derece zengindir. Duvarlar ince alçı oymalar, renkli çini panolar ve hat yazılarıyla kaplıdır; en sık tekrarlanan yazı, Nasrîlerin sloganı olan “Lâ gālibe illallah” (Allah’tan başka galip yoktur) ifadesidir. Tavan ve kemerlerdeki mukarnaslar, petek ya da sarkıt görünümlü üç boyutlu bir süsleme oluşturur. Ünlü Aslanlı Avlu, ortasında 12 aslan heykelinin taşıdığı fıskiyesi ve dört yöne akan su kanallarıyla bir cennet bahçesi tasavvurunu yansıtır. Tepenin yanındaki Generalife bahçeleri ise sultanların yazlık köşkü olarak kullanıldı.
Mudéjar üslubu ve kalıcı etkiler
Endülüs mimarisinin etkisi, Müslüman yönetimin sona ermesinden sonra da sürdü. Hristiyan krallıklar altında çalışan Müslüman ustaların geliştirdiği “Mudéjar” üslubu, Sevilla’daki Alcázar Sarayı ve Aragon’daki kiliseler gibi yapılarda görülür. At nalı kemer, geometrik süsleme ve avlu-su ilişkisi, İspanya’dan Latin Amerika’ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada izlerini bıraktı.
Sık sorulan sorular
Elhamra’yı ziyaret etmek için önceden bilet almak gerekir mi?
Evet. Elhamra günlük ziyaretçi sayısını sınırladığı için, özellikle Nasrî saraylarına giriş saatli biletle yapılır ve biletlerin haftalar önceden tükenmesi yaygındır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- UNESCO World Heritage Centre, “Historic Centre of Cordoba”, “Alhambra, Generalife and Albayzín, Granada” ve “Caliphate City of Medina Azahara” sayfaları.
- Robert Irwin, The Alhambra, Profile Books, 2004.
- Jerrilynn D. Dodds (ed.), Al-Andalus: The Art of Islamic Spain, The Metropolitan Museum of Art, 1992.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir