Yağmurun dindiği, güneşin bulutların arasından yeniden göründüğü anlarda gökyüzünde beliren gökkuşağı, doğanın en etkileyici görüntülerinden biridir. Bu renkli yay, aslında güneş ışığının milyonlarca su damlası içinde yaptığı küçük bir yolculuğun sonucudur.
Beyaz ışığın içindeki renkler
Güneş ışığı bize beyaz görünse de aslında farklı dalga boylarındaki renklerin karışımıdır. 17. yüzyılda Isaac Newton, ışığı bir prizmadan geçirerek bu renkleri ayrıştırmış ve beyaz ışığın bileşik yapısını göstermiştir.
Damla içinde üç adım
- Kırılma: Işık su damlasına girerken hızı değişir ve yön değiştirir. Her renk farklı açıyla kırıldığı için renkler birbirinden ayrılmaya başlar.
- Yansıma: Işık damlanın arka yüzeyinden geri yansır.
- Tekrar kırılma: Damladan çıkarken ışık bir kez daha kırılır ve renkler daha da ayrışır.
Sonuçta kırmızı ışık yaklaşık 42 derecelik, mor ışık ise yaklaşık 40 derecelik bir açıyla gözümüze ulaşır. Bu yüzden gökkuşağının dış kenarı kırmızı, iç kenarı mordur. Renkler genellikle kırmızı, turuncu, sarı, yeşil, mavi, çivit ve mor olarak sayılır; ancak gerçekte bu renkler kesintisiz bir geçiş oluşturur.
Gökkuşağını görmek için
- Güneş arkanızda, yağmur ya da su damlaları önünüzde olmalıdır.
- Güneşin ufka yakın olduğu sabah erken ve öğleden sonra geç saatler en uygun zamanlardır. Güneş çok yüksekteyse gökkuşağı ufkun altında kalır.
- Bahçe hortumu ya da şelale sisi gibi yapay su damlacıklarıyla da gökkuşağı oluşturabilirsiniz.
Çift gökkuşağı
Bazen ana gökkuşağının üstünde daha soluk ikinci bir yay görülür. Bu ikinci gökkuşağı, ışığın damla içinde iki kez yansımasıyla oluşur ve renk sırası terstir: Kırmızı içte, mor dıştadır. İki yay arasındaki gökyüzü bölgesi de belirgin biçimde daha karanlık görünür; bu bölgeye, onu tanımlayan antik Yunan filozofunun adıyla "Alexander'ın karanlık bandı" denir.
Gökkuşağı neden yay şeklindedir?
Gökkuşağı aslında gökyüzünde belirli bir yerde duran bir nesne değildir; ışığın belirli bir açıyla gözümüze gelmesinin sonucudur. Gözünüzden, başınızın gölgesinin düştüğü noktaya (Güneş'in tam karşısındaki “karşı güneş noktası”na) doğru hayalî bir çizgi düşünün. Bu çizgiyle yaklaşık 42 derecelik açı yapan bütün yönlerdeki damlalar, gözünüze kırmızı ışık gönderir. Bu yönlerin hepsi birlikte bir koni oluşturur ve biz bu koninin kesitini çember olarak görürüz.
Yerden bakarken çemberin alt kısmı ufkun altında kaldığı için yalnızca bir yay görürüz. Uçaktan ya da yüksek bir dağdan bakıldığında ise bazen gökkuşağının tam bir çember olduğu görülebilir. Aynı nedenle her gözlemci kendi gökkuşağını görür: yanınızdaki kişinin gözüne ışık gönderen damlalar, sizinkilerden farklıdır.
Sis yayı ve hale: gökkuşağının akrabaları
- Sis yayı: Sisteki damlalar çok küçük olduğu için ışık kırınıma uğrar ve renkler birbirine karışır; ortaya geniş, neredeyse beyaz bir yay çıkar.
- Işık halesi (glory): Uçaktan bulutlara bakarken uçağın gölgesinin etrafında görülen küçük, renkli halkalardır.
- Güneş halesi: Yüksek bulutlardaki buz kristallerinin ışığı kırmasıyla Güneş'in çevresinde oluşan yaklaşık 22 derecelik halkadır; su damlalarıyla değil, buzla oluşur.
Bu olayların hepsi, ışığın su ya da buz parçacıklarıyla etkileşiminin farklı biçimleridir ve atmosfer optiği adlı bilim dalının konusudur.
Gökkuşağını fotoğraflamak isteyenler için de birkaç pratik bilgi işe yarar. Geniş açılı bir objektif ya da telefonun geniş açı modu, yayın tamamını kadraja sığdırmayı kolaylaştırır. Polarize filtre dikkatli kullanılmalıdır; çünkü gökkuşağının ışığı güçlü biçimde kutuplanmıştır ve filtre yanlış açıda çevrilirse yay neredeyse tamamen kaybolabilir. Arka planın karanlık bir bulut olması ise renklerin çok daha canlı görünmesini sağlar.
Sık sorulan sorular
Gökkuşağının sonuna ulaşılabilir mi?
Hayır. Gökkuşağı belirli bir yerde duran bir nesne değil, gözlemcinin konumuna bağlı bir açıyla görülen bir optik olaydır. Siz hareket ettikçe gökkuşağı da sizinle birlikte "hareket eder".
Gece gökkuşağı olur mu?
Evet. Parlak dolunay ışığıyla oluşan "ay gökkuşağı" nadiren de olsa görülebilir; ancak gözümüz loş ışıkta renkleri zor ayırt ettiği için genellikle beyazımsı görünür.
Kaynaklar ve ileri okuma
- NOAA SciJinks – How is a rainbow formed?
- Met Office (Birleşik Krallık) – Rainbows ve Haloes
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir