İçeriğe geç

Dünyayı aydınlatan bilgi

Cengiz Han: Bozkır Boylarını Birleştirip Dünyanın En Geniş Kara İmparatorluğunu Kuran Hükümdar

Asıl adı Temuçin olan Cengiz Han, 1206’daki kurultayda bütün Moğol ve Türk boylarının hanı ilan edildi. Ölümüne kadar geçen yirmi bir yılda Kuzey Çin’den Hazar Denizi’ne uzanan bir imparatorluk kurdu. Disiplinli ordu düzeni, Yasa adlı kanunları ve posta teşkilatıyla da tanınır.

Cengiz Han: Bozkır Boylarını Birleştirip Dünyanın En Geniş Kara İmparatorluğunu Kuran Hükümdar
Görsel: Unknown author / Wikimedia Commons (Public domain)

Temuçin, Moğol boy beylerinden Yesügey’in oğludur. Babası küçük yaşta zehirlenerek öldürülünce ailesi boyundan dışlandı ve çok zor koşullarda yaşadı. Temuçin, kurduğu ittifaklar ve kazandığı savaşlarla zamanla bozkırın en güçlü önderi oldu.

Han ilan edilmesi

Tatar, Kerait ve Nayman gibi rakip boyları yendikten sonra 1206’da Onon Irmağı kıyısında toplanan kurultayda “Cengiz Han” unvanıyla bütün boyların hükümdarı ilan edildi. Orduyu onluk, yüzlük, binlik ve tümen (on bin) birliklerine ayırdı; boy bağları yerine hükümdara bağlı bir düzen kurdu.

Seferleri

1209’da Tangut (Batı Xia) devletini bağımlı hale getirdi. 1211’de Kuzey Çin’deki Jin Hanedanı’na savaş açtı; 1215’te başkent Zhongdu (bugünkü Pekin) düştü. 1218’de Otrar’da Moğol tüccarlarının öldürülmesi üzerine 1219’da Harezmşahlar’a yöneldi; Buhara, Semerkant, Urgenç ve Horasan şehirleri büyük yıkımla alındı.

Yönetimi

Cengiz Han döneminde Yasa adıyla anılan kurallar uygulandı, Uygur alfabesi Moğolca için benimsendi ve haberleşme için atlı posta (yam) teşkilatı kuruldu. Farklı dinlere karşı genel olarak hoşgörülü bir politika izlendi.

Ölümü

Cengiz Han, Tangutlara karşı yeniden düzenlediği sefer sırasında 1227 yazında öldü. Mezarının yeri bilinmemektedir. İmparatorluk oğulları ve torunları arasında paylaştırıldı; 1229’da oğlu Ögeday büyük han seçildi.

Börte ve dört oğul

Temuçin genç yaşta, çocukken nişanlandığı Börte ile evlendi. Moğolların Gizli Tarihi'ne göre evliliklerinden kısa süre sonra Merkitler bir baskınla Börte'yi kaçırdı. Temuçin, babasının eski andası Kerait hükümdarı Tuğrul Han ve çocukluk arkadaşı Camuka'nın yardımıyla Merkitlere saldırıp eşini kurtardı. Börte'den doğan dört oğlu Cuci, Çağatay, Ögeday ve Tuluy, sonraki kuşakta imparatorluğun dört büyük kolunun atası oldu. Börte, Cengiz Han'ın danışmanı olarak da kaynaklarda saygıyla anılır.

Camuka: kan kardeşinden rakibe

Camuka, Temuçin'in çocukluktan andası, yani yemin ederek edindiği kardeşiydi. Merkit seferinden sonra bir süre birlikte konakladılar, ancak bozkırda önderlik için yarışmaya başlamaları uzun sürmedi. Camuka bazı boyları etrafında toplayarak "gür han" unvanını aldı ve Temuçin'e karşı savaştı. Nayman yenilgisinden sonra yakalanıp Temuçin'e teslim edildi ve 1205 civarında öldürüldü. Gizli Tarihi, iki eski dostun son karşılaşmasını dokunaklı bir sahne olarak anlatır.

Ordunun gücü: keşik, atlı okçular ve mühendisler

Cengiz Han'ın başarısında ordunun örgütlenmesi belirleyiciydi. Hükümdarın çevresindeki keşik adlı muhafız birliği hem koruma görevi görüyor hem de geleceğin komutanlarını yetiştiren bir okul işlevi taşıyordu. Ordunun çekirdeği, yanlarında yedek atlarla uzun mesafeleri hızla aşabilen atlı okçulardı. Moğollar, Çin ve Orta Asya şehirlerini almak için ele geçirdikleri bölgelerden Çinli ve Müslüman mühendisleri kullanarak kuşatma makineleri kurmayı da öğrendi.

Burhan Haldun: kutsal dağ

Gizli Tarihi'ne göre genç Temuçin, düşmanlarından kaçarken Burhan Haldun Dağı'na sığınmış ve kurtuluşundan sonra dağa şükran sunmuştu. Bu dağ, Moğol geleneğinde kutsal kabul edilir ve Cengiz Han'ın mezarının da bu bölgede olabileceği düşünülür; ancak mezar bugüne kadar bulunamamıştır. Moğolistan'daki "Büyük Burhan Haldun Dağı ve çevresindeki kutsal peyzaj" 2015'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.

Şigi Kutuku ve "Gök Defter"

Moğolların Gizli Tarihi'ne göre Cengiz Han, 1206'dan sonra Tatar kökenli evlatlığı Şigi Kutuku'yu yüksek yargıç olarak atadı. Şigi Kutuku'nun görevi, halkın paylaştırılmasına ve davalara ilişkin kararları Uygur harfleriyle yazıya geçirip "Gök Defter" adı verilen kayıtta saklamaktı. Bu düzenleme, sözlü bozkır geleneğinden yazılı yönetime geçişin ilk adımlarından biri sayılır.

Sık sorulan sorular

“Cengiz” ne anlama gelir? Kesin değildir; “güçlü, sert” ya da “deniz gibi engin” anlamlarına geldiği yönünde görüşler vardır.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Moğolların Gizli Tarihi (13. yüzyıl).
  2. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Cengiz Han” maddesi.
  3. Encyclopaedia Britannica, “Genghis Khan” maddesi.
  4. UNESCO Dünya Mirası Merkezi – Büyük Burhan Haldun Dağı ve çevresindeki kutsal peyzaj, 2015
  5. Paul Ratchnevsky – Genghis Khan: His Life and Legacy (1991)
  6. Igor de Rachewiltz – The Secret History of the Mongols: A Mongolian Epic Chronicle of the Thirteenth Century (2004)

Merak edilenler

Cengiz Han kimdir? Asıl adı Temuçin olan Cengiz Han, 1206’daki kurultayda bütün Moğol ve Türk boylarının hanı ilan edildi.

Cengiz Han ne zaman ve nerede doğdu? Doğum: 1162 civarı, Onon Irmağı çevresi.

Cengiz Han ne zaman hüküm sürdü? Hükümdarlık dönemi: 1206 – 1227.

Cengiz Han’ın halefi kimdir? Halefi: Oğulları Ögeday (1229).

Paylaş
YulaHub'ı takip edinGünün en önemli haberlerini ilk siz öğrenin.
RSS

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir